Azerbaycan Türkçesi ile Türkiye Türkçesi aynı dil ailesinin kardeş dilleri.
Bu yakınlık atasözlerinde de kendini açıkça gösteriyor. Bazıları neredeyse hiç değişmeden anlaşılırken, bazıları birkaç kelimenin farklılığı nedeniyle ilk bakışta şaşırtabiliyor:
“Ağac kökü üstə bitər” (Ağaç kökü üzerinde biter)
Anlamı: İnsan yetiştiği aileden, çevreden ve köklerinden izler taşır. Bir başka deyişle, kişinin karakterinde geldiği yerin etkisi vardır.
“Dost dar gündə tanınar” (Dost kötü günde belli olur)
Anlamı: Gerçek dost, iyi günlerde değil, insanın sıkıntıya düştüğü zaman belli olur.
“El bir olsa, dağ oynadar yerindən” (El bir olsa, dağı yerinden oynatır.)
Anlamı: İnsanlar birlik içinde hareket ettiğinde çok büyük güçlüklerin bile üstesinden gelebilir.
“Tələsən təndirə düşər” (Acele eden tandıra düşer.)
Anlamı: Düşünmeden ve aceleyle hareket eden kişi, kendisine zarar verecek sonuçlarla karşılaşabilir.
“Söz var kəsdirər başı, söz var kəsər savaşı” (Söz var keser başı, söz var keser savaşı)
Anlamı: Sözün gücü büyüktür. Yanlış söz büyük bir düşmanlık yaratabilirken doğru söz bir çatışmayı sona erdirebilir.
“Su axan arxa bir də gələr.” (Su akan arkına bir daha gelir)
Anlamı: Hayatta kaçırılan bir fırsatın veya kaybedilen bir imkânın benzeri yeniden ortaya çıkabilir. Bu nedenle umut kesmemek gerekir. Türkiye Türkçesinde “Geçmiş olsun” anlayışından farklı olarak, hayatın ve fırsatların döngüsel biçimde yeniden karşımıza çıkabileceğini anlatır.
“Ağacı qurd içindən yeyər” (Ağacı kurt içinden yer)
Anlamı: Bir insanı, aileyi, toplumu veya kurumu çoğu zaman dışarıdan gelen tehlikeler değil, kendi içindeki sorunlar ve anlaşmazlıklar zayıflatır. Birliğin içten bozulmasının dış saldırıdan daha tehlikeli olabileceğini anlatır..
“Özgə atına minən tez düşər” (Başkasının atına binen tez iner)
Anlamı: Başkasının malına, gücüne veya imkânlarına güvenerek hareket eden kişinin bu desteği uzun süre sürmez. Kendi imkânlarına dayanmanın önemini vurgular.
“Quru çörəklə qarnı doyan, plova nə möhtac?” (Kuru ekmekle karnı doyanın pilava ne ihtiyacı olur?)
Anlamı: İnsan elindekiyle yetinebiliyorsa, sırf daha gösterişli veya lüks olduğu için başka şeylerin peşinden koşmak zorunda değildir. Kanaatkârlığı ve gereksiz gösterişten uzak durmayı anlatır.
“Yüz ölç, bir biç” (Yüz ölç, bir biç)
Anlamı: Bir karar vermeden veya işe girişmeden önce iyice düşünmek, hesaplamak ve hazırlık yapmak gerekir.
“Dostunu göstər, deyim kimsən” (Dostunu göster, söyleyeyim kimsin)
Anlamı: Bir insanın kimliği ve karakteri, birlikte olduğu ve yakınlık kurduğu kişilerden de anlaşılabilir. Türkiye Türkçesindeki “Bana arkadaşını söyle, sana kim olduğunu söyleyeyim” sözünü çağrıştırsa da Azerbaycan Türkçesindeki kısa ve doğrudan biçimi güzel.
“Arvadın dili uzun, evin bərəkəti bol olar” (Kadının dili uzun, evin bereketi bol olur)
Anlamı: Burada “dili uzun” sözü konuşkanlık ve evin içindeki canlılık anlamında kullanılır. Atasözleri, ait oldukları dönemin aile ve toplum anlayışını da yansıtır.
“Ağıllı düşmən, nadan dostdan yaxşıdır” (Akıllı düşman, cahil dosttan iyidir)
Anlamı: Akıllı bir rakip, zarar verdiğini düşünmeden hareket eden bilgisiz bir dosttan daha güvenilir olabilir.
“Dağ dağa rast gəlməz, insan insana rast gələr” (Dağ dağa kavuşmaz insan insana kavuşur)
Anlamı: İnsanların yolları bir gün yeniden kesişebilir. Bu nedenle kimseye karşı ölçüsüz davranmamak gerekir.
“Atı atın yanına bağlasan, həmrəng olmasa da həmxasiyyət olar” (Atı atın yanına bağlarsan, aynı renkte olmasa da aynı huylu olur)
Anlamı: İnsan birlikte yaşadığı ve vakit geçirdiği kişilerden etkilenir; çevre insanın davranışlarını ve karakterini şekillendirir.
“Kişi öz əməlinin quludur” (Kişi kendi amelinin kuludur)
Anlamı: İnsan yaptığı işlerin sonuçlarından kaçamaz; kendi davranışlarının sorumluluğunu taşır.
“Yaxşılıq yerdə qalmaz” (İyilik yerde kalmaz)
Anlamı: Yapılan iyilik mutlaka bir şekilde karşılık bulur veya unutulmaz.
“Səbir edən muradına çatar” (Sabreden derviş muradına ermiş)
Anlamı: Sabırlı davranan, zorluklara dayanabilen ve acele etmeyen kişi sonunda istediği sonuca ulaşabilir.
İlgili yazılar:
***
Medya Günlüğü sosyal medya hesapları:
