Kapitalizm uzun yıllar boyunca üretim üzerinden anlatıldı. Fabrikalar kurdu, makineler geliştirdi, işçiler çalıştırdı, mallar üretti ve bunları piyasada sattı. Bu anlatı büyük ölçüde doğrudur; ancak eksiktir.
Çünkü kapitalizmin asıl başarısı yalnızca mal üretmek değildir. Belki bundan daha önemli olan, insanların neye inanacağını, neyi arzulayacağını ve geleceği nasıl hayal edeceğini de üretmeye başlamış olmasıdır. Bugün satın aldığımız şeylerin önemli bir bölümü yalnızca bir ürün değildir. Bir yaşam tarzı, bir statü, bir kimlik ve çoğu zaman gerçekleşeceğine inandığımız bir gelecek vaadidir. Kapitalizmin en büyük dönüşümü de tam burada gerçekleşmiştir. Sistem artık yalnızca tüketim nesneleri üretmiyor; umut üretiyor, o umudu paketliyor ve yeniden satıyor.
Bunu ilk bakışta fark etmek kolay değildir. Çünkü umut çoğu zaman olumlu bir duygu olarak görülür. İnsan geleceğe umutla bakar, daha iyi bir hayat kurmak ister, çocuklarının kendisinden daha iyi koşullarda yaşamasını hayal eder. Bunların hiçbiri sorun değildir. Sorun, umudun giderek piyasanın en değerli metalarından biri haline gelmesidir. Reklamların büyük bölümü artık bir ürünün teknik özelliklerini anlatmıyor. Daha mutlu olacağımızı, daha başarılı görüneceğimizi, daha özgür hissedeceğimizi ya da daha değerli biri olacağımızı vaat ediyor. Satılan şey telefon değildir; yeni bir hayat ihtimalidir. Satılan şey otomobil değildir; saygınlıktır. Satılan şey kahve değildir; ait olunacak bir dünyadır. Böylece umut, yavaş yavaş ekonomik değeri olan bir ürüne dönüşüyor.
Marx’ın “meta fetişizmi” kavramı bugün belki de hiç olmadığı kadar günceldir. Marx, insanların ürettikleri nesnelerle kurdukları ilişkinin zamanla tersine döndüğünü söyler. İnsanlar metaları üretir; fakat bir süre sonra metalar insanların hayatını belirlemeye başlar. Günümüz kapitalizmi bu süreci daha ileri bir noktaya taşıdı. Artık yalnızca nesneler değil, duygular da metalaşıyor. Başarı duygusu, mutluluk, özgüven, hatta umut bile piyasanın dolaşıma soktuğu değerler haline geliyor. Böylece tüketim yalnızca ekonomik bir faaliyet olmaktan çıkıyor; insanın kendisini inşa etme biçimine dönüşüyor.
İşte bu noktada kişisel gelişim endüstrisinin olağanüstü büyümesi tesadüf değildir. Son otuz yılda milyonlarca insan aynı cümleleri tekrar tekrar duydu: Yeterince çalışırsan başarırsın. Kendine inanırsan önünde hiçbir engel kalmaz. Hayat tamamen senin seçimlerinden ibarettir. İlk bakışta motive edici görünen bu söylem, dikkatle incelendiğinde önemli bir ideolojik işlev üstlenmektedir. Çünkü başarısızlığın nedenlerini toplumsal yapılarda değil, bireyin eksikliklerinde aramaya başlar. İşsiz kaldığında sistem sorgulanmaz; yeterince çabalamadığın söylenir. Yoksullaştığında ücret politikaları tartışılmaz; risk almadığın anlatılır. Böylece yapısal eşitsizlikler görünmez hale gelirken bütün sorumluluk bireyin omuzlarına yüklenir.
Belki de kapitalizmin en büyük ideolojik başarısı tam burada ortaya çıkar. İnsanlara yalnızca çalışmayı değil, sürekli kendilerini geliştirmeleri gerektiğini de öğretir. Artık işçi yalnızca emek gücünü satmaz; kişiliğini geliştirir, iletişim becerisini artırır, sosyal medya hesabını yönetir, bedenini şekillendirir, yabancı dil öğrenir, sertifikalar toplar ve bütün bunları gelecekte daha iyi bir hayat kurabileceği umuduyla yapar. Hiç kuşkusuz öğrenmek ve gelişmek değerlidir. Ancak mesele bireyin gelişmesi değildir. Mesele, gelişmenin hiçbir zaman tamamlanmayan bir zorunluluğa dönüşmesidir. Çünkü sistem sürekli daha fazlasını talep eder. Daha üretken ol, daha görünür ol, daha hızlı ol, daha rekabetçi ol… İnsan kendisini geliştirdikçe özgürleştiğini sanırken, aslında piyasanın beklentilerine daha fazla uyum sağlamaya başlar.
Antonio Gramsci’nin “hegemonya” kavramı belki de tam bu süreci anlamak için önemlidir. Egemenlik yalnızca zor kullanarak kurulmaz. İnsanların rızasını üreterek de kurulur. Günümüz kapitalizmi tam da bunu yapıyor. İnsanlara sömürüyü doğrudan kabul ettirmiyor; başarı hayalini kabul ettiriyor. O hayalin peşinden koşarken sistemin kurallarını da sorgulamamaya başlıyoruz. Çünkü herkesin bir gün başarılı olabileceğine inanan bir toplumda, başarısızlığın nedenlerini ekonomik düzende değil, bireysel yetersizliklerde aramak daha kolay hale geliyor.
Tam da bu nedenle son yıllarda girişimcilik kültürünün bu kadar güçlü biçimde teşvik edilmesi üzerinde düşünmek gerekiyor. Hiç kuşkusuz girişimcilik ekonomik gelişme açısından önemlidir; yeni fikirler üretir, istihdam yaratır ve teknolojik dönüşümü hızlandırabilir. Ancak kapitalizmin bu kavramı kullanma biçimi bambaşka bir anlam taşımaya başladı. Bugün milyonlarca genç insana sürekli aynı hikâye anlatılıyor. Doğru fikri bulursan zengin olabilirsin. Doğru yatırımı yaparsan hayatın değişebilir. Yeterince çalışırsan herkes gibi sen de büyük sermayeye dönüşebilirsin. Oysa istatistikler çok daha farklı bir tabloyu gösteriyor. Kurulan girişimlerin önemli bir bölümü birkaç yıl içinde kapanıyor. Milyarlarca dolarlık teknoloji şirketleri ise giderek daha az sayıda yatırım fonunun ve küresel sermaye gruplarının kontrolünde büyümeye devam ediyor. Kapitalizm burada ilginç bir denge kuruyor. Milyonlarca insana girişimcilik hayalini satarken, sermayenin giderek daha dar bir çevrede yoğunlaşmasına da engel olmuyor. Tam tersine, bu iki süreç çoğu zaman birlikte ilerliyor.
Benzer bir durum sosyal medya ekonomisinde de yaşanıyor. Bugün milyonlarca insan yalnızca çalışmıyor; aynı zamanda görünür olmaya çalışıyor. Kendisini pazarlıyor, kişisel markasını oluşturuyor, takipçi sayısını artırıyor ve dijital dünyada değer üretmeye çabalıyor. İlk bakışta bu durum bireysel özgürlüğün genişlemesi gibi görünebilir. Oysa burada da dikkat çekici bir dönüşüm yaşanıyor. İnsan artık yalnızca emeğini değil, kişiliğini de piyasanın içine taşıyor. Gündelik hayat, arkadaşlık ilişkileri, tatiller, hobiler, hatta duygular bile ekonomik değere dönüşebiliyor. İnsan farkında olmadan hem üretici hem ürün haline geliyor. Kapitalizmin ulaştığı bu aşamada metalaşan yalnızca emek değildir; insanın kendisi de piyasanın dolaşımına girer.
Bu yüzden günümüz kapitalizmini yalnızca fabrikalar ya da finans piyasaları üzerinden okumak giderek yetersiz kalıyor. Artık sömürü yalnızca üretim alanında gerçekleşmiyor. Arzu, dikkat, zaman ve umut da ekonomik değere dönüşüyor. İnsanlar daha çok çalışıyor, daha çok tüketiyor, daha çok görünür olmaya uğraşıyor; fakat bütün bunların sonunda vaat edilen hayat giderek daha fazla erteleniyor. Ev sahibi olmak zorlaşıyor, güvenceli çalışma azalıyor, genç kuşaklar ebeveynlerinden daha yüksek eğitim almalarına rağmen daha kırılgan bir ekonomik hayatla karşılaşıyor. Buna rağmen sistem sürekli yeni umutlar üretmeye devam ediyor. Çünkü umut, kapitalizmin en ucuz ama en etkili yatırım alanlarından biri haline gelmiş durumda.
Belki de bu nedenle günümüz kapitalizmini anlamak için yalnızca üretime değil, beklentilere de bakmak gerekiyor. Sistem artık yalnızca ihtiyaç üretmiyor; geleceğe ilişkin beklentileri de yönetiyor. İnsanlar bugünkü hayatlarından çok, bir gün yaşayabileceklerine inandıkları hayat için çalışıyorlar. O gelecek çoğu zaman hiç gelmiyor; fakat umut sürekli ertelenerek yeniden üretiliyor. Kapitalizmin en dikkat çekici ideolojik başarısı belki de tam burada ortaya çıkıyor. İnsanlar sistemi değiştirmeye değil, sistem içinde yükselebilmeye yatırım yapıyorlar. Böylece yapısal eşitsizlikler görünmez hale gelirken rekabet, bireysel sorumluluk ve kişisel başarı anlatısı toplumsal gerçekliğin önüne geçiyor.
Belki de içinde yaşadığımız dönemi önceki kapitalizm evrelerinden ayıran en önemli özellik tam da budur. Sistem artık yalnızca emeği örgütlemiyor; insanların gelecek tasavvurunu da örgütlüyor. Daha çok çalışmanın, daha çok sertifika toplamanın, kendini sürekli geliştirmenin ve hiç durmadan rekabet etmenin bir gün mutlaka ödüllendirileceği düşüncesi, modern kapitalizmin en güçlü ideolojik üretimlerinden biri haline geldi. Oysa aynı dönemde dünya ölçeğinde servetin giderek daha dar bir grubun elinde toplandığını, konutun, eğitimin ve sağlık hizmetlerinin geniş toplum kesimleri için her geçen yıl daha ulaşılmaz hale geldiğini görüyoruz. Umut büyüyor gibi görünüyor; fakat umut edilen hayat giderek daha fazla insandan uzaklaşıyor.
İngiliz düşünür Mark Fisher bu durumu “kapitalist gerçekçilik” kavramıyla açıklamaya çalışıyordu. Fisher’a göre günümüz kapitalizminin en büyük başarısı, insanların bu düzeni en iyi sistem olarak görmesini sağlaması değildir. Daha derin bir şey başarılmıştır. İnsanlara başka bir ekonomik ve toplumsal düzenin mümkün olabileceğini hayal etmek bile giderek zor gelmektedir. Böylece sistem yalnızca ekonomiyi değil, hayal gücünü de sınırlandırmaya başlar. İnsanlar artık daha adil bir toplum düşlemek yerine, mevcut düzen içinde biraz daha yukarı çıkabilmenin yollarını ararlar. Mücadele ortak bir gelecek için değil, bireysel kurtuluş için verilir. Belki de kapitalizmin en görünmez zaferi tam burada kazanılır.
Bu nedenle günümüz kapitalizmini yalnızca üretim, tüketim ya da finans üzerinden okumak eksik kalacaktır. Aynı zamanda umut ekonomisini de anlamak gerekir. Çünkü sistem bugün yalnızca mallar üretmiyor; beklentiler üretiyor, hayaller üretiyor, gelecek vaatleri üretiyor. Bunları sürekli yeniliyor ve tüketiyor. Gerçekleşmeyen her vaat, yeni bir vaadin başlangıcına dönüşüyor. İnsanlar daha iyi bir hayatın hep bir sonraki eğitimde, bir sonraki işte, bir sonraki girişimde ya da bir sonraki yatırımda olduğuna inandırılıyor. Böylece umut hiçbir zaman tükenmiyor; fakat çoğu zaman gerçekleşmiyor da. Kapitalizm belki de ilk kez yalnızca emeği değil, geleceği de metalaştırmış bulunuyor.
Kapitalizmin uzun tarihi bize krizlerin, eşitsizliklerin ve sermaye birikiminin tesadüfi olmadığını gösteriyor. Aynı tarih başka bir gerçeği daha hatırlatıyor. Hiçbir ekonomik sistem yalnızca fabrikalarda, bankalarda ya da borsalarda ayakta kalmaz. Her sistem önce insanların zihninde meşruiyet üretir. Bugün kapitalizmin en büyük gücü de tam burada yatıyor. İnsanların yalnızca çalışma zamanını değil, umutlarını da yönetebiliyor olmasıdır. Belki de bu nedenle modern çağın en değerli metası artık petrol, altın ya da veri değildir. İnsanların daha iyi bir hayat kurabileceklerine dair inançlarıdır. Kapitalizm, bugüne kadar hiçbir metayı umudu sattığı kadar başarılı satmamıştır.
***
Medya Günlüğü sosyal medya hesapları:
