Geçen hafta Dünya Futbol Şampiyonası’nda kupayı İspanya kaldırdı. Kupa seremonisini izlerken tüm izleyicilerin dikkatini çeken olay ise futbolcuların podyuma farklı farklı bayraklarla çıkmış olmasıydı.
Futbolcuların podyuma Katalan, Bask, Galiçya ve Endülüs bayraklarıyla çıkması bir protesto değil, aksine İspanya’nın derinlerde yatan siyasi gerçeğini bir kez daha gözler önüne seren bir unsurdu. Resmi olarak “İspanya Krallığı” adını taşıyan bu ülke kâğıt üzerinde üniter bir devlet olsa da, fiilen 17 özerk topluluğun (comunidades autónomas) bir araya geldiği karmaşık bir mozaiktir. Her biri kendi bayrağına, kendi tarihine ve çoğu zaman kendi diline sahip olan bu bölgeler, özellikle Katalonya ve Bask Bölgesi’nde güçlü bir bölgesel kimlik bilincine sahiptir.
Milli takımın zaferinde bile bu bayrakların yan yana dalgalanması, İspanya’nın hem zengin çeşitliliğini hem de kronik “birlik” tartışmasını özetliyordu. Bir yandan İspanyol Milli Takımının (La Roja ) zaferi tüm İspanyolları birleştirmiş görünürken, diğer yandan her futbolcunun kendi toprağının sembolünü gururla taşıması, merkezi Madrid ile özerk bölgeler arasındaki o ince dengeyi bir kez daha hatırlattı.
Bu mozaikte birleştirici unsuru ise, futbolcuların omuzlarında dalgalanan sarı-kırmızı “rojigualda “ bayrağının kendisidir. Bugün gördüğümüz kırmızı-sarı-kırmızı İspanyol bayrağı aslında önce bir denizcilik güvenliği projesiydi. 18. yüzyılda İspanyol savaş gemileri, beyaz bayrak kullanan diğer Bourbon devletlerinin gemileriyle karıştırılıyordu. III. Carlos bu sorunu çözmek için uzaktan hemen fark edilen kırmızı ve sarı renkleri seçti. Sebebi tamamen pratikti çünkü uzaktan seçiliyordu, sis içinde fark ediliyordu, savaşta karıştırılmıyordu. Yani bugün milyonlarca insanın ulusal sembolü olan bayrak, aslında önce denizde kolay görülsün diye tasarlanmıştı.
Yani İspanya’nın ulusal bayrağı önce denizde gemileri ayırt etmek için tasarlandı; daha sonra tüm ülkenin bayrağı haline geldi. İspanya bayrağının ismi ”rojigualda”dır. Bu isim İspanyol bayrağının halk arasında kullanılan en yaygın lakaplarından biridir. Kelime iki İspanyolca sözcüğün birleşmesinden oluşur: roji- rojo (kırmızı) ve gualda (sarı). Günlük İspanyolcada sarı rengin karşılığı amarillo olmasına rağmen bayrakta ”gualda” kullanılır.Bu kelime, eskiden reseda luteola adlı bir bitkiden elde edilen parlak altın sarısı boyayı ifade ediyordu. Zamanla bu boyanın verdiği renge de gualda adı takıldı. Dolayısıyla bayraktaki sarı için sıradan amarillo yerine gualda sözcüğü tercih edilmiştir. Bu, bayrağın sarısının altın tonuna yakın, parlak bir sarı olduğunu vurgular.
Kırmızı ve sarı renkler, İspanya’nın eski krallıklarının (özellikle Aragon ve Kastilya) armalarından alınmıştı. 1843’te resmî olarak ulusal bayrak ilan edilen rojigualda, zaman içinde sadece bir devlet sembolü olmanın ötesine geçti. Özellikle merkeziyetçi dönemlerde farklı özerk kimlikleri “İspanyol” şemsiyesi altında birleştiren en önemli unsurlardan biri haline geldi. Milli takımın zafer töreninde hem bölgesel bayrakların hem de bu ortak rojigualdanın bir arada dalgalanması, İspanya’nın zorlu ama sürekli müzakere edilen “birlik içinde çeşitlilik” ilkesinin somut bir yansımasıydı.
Ancak rojigualda, İspanya’nın her köşesinde aynı coşkuyla karşılanmıyor. Özellikle Katalonya ve Bask Bölgesi gibi güçlü özerklik talebi olan bölgelerde bu bayrak, kimi zaman merkezi Madrid’in baskın egemenliğinin sembolü olarak algılanıyor. Franco diktatörlüğü döneminde (1939-1975) bayrağın her yerde zorunlu olarak dalgalandırılması ve muhaliflerin bastırılması, rojigualdayı bazı bölge halkı nezdinde otoriter bir geçmişle özdeşleştirdi. Günümüzde bile Barcelona’da veya Bilbao’da oynanan maçlarda Katalan “Senyerera”sı ya da Bask “Ikurriña”sı ile birlikte dalgalanan İspanyol bayrağı, kimi taraftarlar tarafından sevinçle karşılanırken, kimileri için hâlâ “zorunlu birlik” hatırlatması taşıyor. 2017 Katalonya bağımsızlık krizi sırasında binlerce kişinin sokaklarda rojigualdayı yırtması ya da ters asması, bu sembolün hâlâ ne kadar derin duygusal ve politik yaralara dokunduğunu göstermişti. Buna rağmen birçok İspanyol için rojigualda, “birlik içinde çeşitlilik” ilkesinin somutlaşmış hâli olmayı sürdürüyor; tıpkı Dünya Kupası zaferinde olduğu gibi, bölgesel bayraklarla yan yana dalgalandığında ülkedeki hassas dengeyi temsil ediyor.
Bugün İspanya’yı ziyaret ettiğinizde farklı farklı kentlerde resmi binalarda özellikle Katalan ve Bask bölgelerinde ise evlerin balkonlarında çeşitli bayraklar görebilirisiniz. Bunlardan birkaçına da değinelim.
Katalonya’nın resmî bayrağı Senyera’dır (aşağıdaki fotoğraf). Üzerindeki dört kırmızı şerit ve altın zemin, Orta Çağ’daki Aragon Tacı’nın tarihî armasından gelir. Eğer aynı bayrağın sol tarafında mavi veya sarı bir üçgen içinde yıldız görürseniz, o artık Senyera değil, Estelada’dır ve Katalan bağımsızlık hareketini simgeler resmi bayrak değildir.
Bask bölgesine geldiğimizde kırmızı , yeşil ve beyaz renklerden olan bir bayrak dikkatimizi çeker. Bu bayrak Ikurriña’dır. Bask Ülkesi’nin resmî bayrağıdır ve 1894 yılında Bask milliyetçiliğinin kurucusu kabul edilen Sabino Arana ile kardeşi Luis Arana tarafından tasarlanmıştır. İlk olarak yalnızca Biskay ilini temsil etmek amacıyla hazırlanmış olsa da zamanla tüm Bask Ülkesi’nin simgesi hâline gelmiştir. Kırmızı zemin Bask halkını, yeşil çapraz Aziz Andreas Haçı’nı ve aynı zamanda Bask özgürlüklerinin sembolü olan Guernica Meşesi’ni, beyaz haç ise barışı, adaleti ve Hristiyan geleneğini temsil eder. Francisco Franco diktatörlüğü döneminde kullanılması yasaklanan Ikurriña, demokrasiye geçişin ardından yeniden serbest bırakılmış ve bugün Bask Özerk Topluluğu’nun resmî bayrağı olarak kamu binalarında İspanya ve Avrupa Birliği bayraklarıyla birlikte dalgalanmaktadır.
Endülüs bölgesinin bayrağı iki yeşil şerit arasında beyaz şerittir. Beyaz barışı temsil ederken yeşil ise bereketli toprakları ifade ediyor. Kimilerine göre ise yeşil renk yüzyıllarca bölgede hüküm sürmüş Endülüs Müslümanlarına bir atıftır. Kanarya Adaları da otonom bir bölge olarak kendi bayrağına sahiptir. Beyaz , mavi ve sarı dikine şeritler olan bu bayrakta 2 tane köpek figürü bulunur. Bilinenin aksine adaların ismi kanarya kuşundan değil Latince köpek kelimesinden kaynaklanır. Milattan Önce 1. yüzyılda Kuzey Afrika Kralı II. Juba’nın adalara gönderdiği keşif heyetini aktaran Yaşlı Plinius, Naturalis Historia adlı eserinde, adalardan birinde çok sayıda iri köpek (canes) bulunduğunu yazar. Heyetin iki köpeği de beraberinde geri getirdiği belirtilir. İşte Canariaadı da Latince canis (köpek) kelimesinden türetilmiştir. Yani Kanarya kuşu Kanarya Adaları’na adını vermedi; tam tersine, Kanarya Adaları’nda doğal olarak yaşayan bu küçük ötücü kuş adını doğduğu adalardan aldı. Adaların adı ise Romalıların burada gördükleri iri köpeklerden esinlenerek verdikleri Canariae Insulae yani ‘Köpek Adaları’ adından gelmektedir.
Sonuç olarak İspanya’da bayraklar yalnızca idari bölgeleri değil, tarihî krallıkları ve kimlikleri de yansıtır. Dikkat çekici olan, birçok özerk bölgenin bayrağının kökeninin Orta Çağ’a uzanmasıdır. Özellikle Aragon, Katalonya, Valencia ve Balear Adaları, ortak bir tarihî miras olanAragon Tacı’nın kırmızı-altın şeritlerinifarklı biçimlerde kullanır. Buna karşılık Bask Ülkesi (Ikurriña) ve Endülüs gibi bazı bayraklar ise 19. ve 20. yüzyılda ortaya çıkmış, modern bölgesel kimliklerin sembolleri olarak tasarlanmıştır. Bu çeşitlilik, İspanya’nın tek tip bir ulus devletten ziyade, tarih boyunca farklı krallıkların ve bölgelerin birleşmesiyle oluşmuş çok katmanlı bir ülke olduğunu bayraklar üzerinden de göstermektedir.
Eğer Galiçya Bölgesini ziyaret ederseniz ya da İspanya Ligi La Liga’da Deportivo La Coruña maçını izlerseniz gözünüze bir de Türk Bayrağı çarpacaktır. Coruña taraftarları özellikle kale arkası tribünde sıklıkla Türk Bayrağı asarlar. Lakapları “Los Turcos”dur yani Türkler. Nasıl başladığını bugün sorsanız kimse net şekilde cevap veremez. Ama Türkler ile Galiçyalılar arasındaki tarihsel bir ilişkinin mirası değil, yakın dönem taraftar kültürünün ilginç bir ürünüdür. Vigo kenti Portekize sınır olduğundan ezeli rakipleri bölge derbisinin diğer tarafı olan Coruñalılar onlara Portekizliler diyormuş. Vigolular da onlara daha uzak bir yer olan Türkiye’ye ithafen Türkler demeye başlamışlar hafif alaycı bir şekilde. Deportivo taraftarları ise bu lakabı reddetmek yerine benimsemiş. Bugün Riazor Stadı’nda Türk bayrağı görmek bu sahiplenmenin bir simgesi. Lakabın tam kökeni bugün bile tam belli değilse de Riazor Stadı’nda Türk bayrağı görmek artık Deportivo’nun en özgün geleneklerinden biri kabul ediliyor.
Sonuç olarak, İspanya’nın bayrakları yalnızca renklerden ve sembollerden ibaret değildir. Her biri yüzyıllara yayılan tarihî bir mirası, güçlü bir bölgesel kimliği ve zaman zaman siyasi tartışmaları temsil eder. Aynı ülkenin sınırları içinde birbirinden farklı dillere, geleneklere ve aidiyet duygularına sahip toplumların yaşaması, bu bayrakları İspanya’nın kültürel zenginliğinin en görünür simgelerinden biri hâline getirmiştir. Bugün bir futbol maçında, bir belediye binasında ya da bir evin balkonunda gördüğünüz her bayrak, aslında o bölgenin geçmişine, hafızasına ve kimliğine dair sessiz bir hikâye anlatır.
Belki de İspanya’yı diğer Avrupa ülkelerinden ayıran en önemli özelliklerden biri de budur: Tek bir ulusal bayrak altında birleşirken, farklı kimliklerin ve tarihlerin de aynı gururla yaşamaya devam etmesine imkân tanıyan çok katmanlı yapısı. İspanya’yı gerçekten tanımak isteyenler için bu bayraklar, yalnızca birer sembol değil; ülkenin tarihini, kültürünü ve toplumsal dokusunu anlamanın en etkileyici anahtarlarından biridir.
***
Medya Günlüğü sosyal medya hesapları:
