Yazılmayan kriz-Barış Pehlivan (Cumhuriyet)
Azerbaycan’da hükümetin kamusal alandaki giyim düzenlemeleri, Türkiye’de “başörtüsü yasağı” diye yorumlandı. Zira, yönetmelikle başörtülü kız öğrencilerin okullara alınmadığı, bazı öğretmenlerin de başörtülerini çıkarmaları yönünde uyarıldığı bildirildi. Tırmanan kriz, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Azerbaycan’da Aliyev ile buluşmasıyla dindi. Erdoğan, “Türkiye ve Azerbaycan inşallah bundan sonra da bölgesinin huzur, istikrar ve refahı için omuz omuza yürümeye devam edecek” mesajı verdi.
İşte haftalarca devam eden bu gerilim sırasında, herkes Türkiye ile Azerbaycan arasındaki geçmiş krizleri hatırlattı. Ancak her nedense iki devlet arasındaki bir önemli eşik görmezden gelindi. Onu da ben yazayım.
Yıl: 2014. Recep Tayyip Erdoğan’ın Azerbaycan’a gerçekleştirdiği ziyarette gündemlerden biri de ülkedeki Fethullahçı yapılanmaydı. Görüşmede Erdoğan’ın, Fethullahçıları gündeme getirip getirmediği sorulduğunda Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, “Biz müttefikiz, dostuz, kardeşiz. Bizim aramızda olan sohbetler geniş alanı kapsar. Dost gibi müzakere etmediğimiz mesele yoktur. Bizim ilişkilerimize zerre kadar zarar verecek herhangi bir adıma imkân vermeyeceğiz” açıklamasıyla “evet” demiş oluyordu.
Aslında sorunun yanıtını herkes aşağı yukarı biliyordu. Zira 17-25 Aralık operasyonları sonrası Fethullahçılara karşı savaşa girişen Erdoğan’ın aklında bundan başka bir şey yoktu. Hatta Ankara 17 Aralık operasyonunun ardından FETÖ’ye karşı düğmeye bastığında, Azeri devletinin içinde yer alan Fethullahçı kişiler de araştırıldı ve rapor halinde Erdoğan’a sunuldu. Kısa süre sonra da harekete geçildi ve Azerbaycan yönetimi, aralarında Fethullahçıların da olduğu Nurculara yönelik tutuklamalar gerçekleştirdi.
Ancak 2014 öncesinde işler, ilişkiler ve Azerbaycan’dan beklentiler farklıydı. Barış Terkoğlu, gazetemizde Mustafa Sarıgül’e dair WikiLeaks belgelerini açıklayınca benim de aklıma Azerbaycan hakkındakiler geldi. Zira ne demek istediğim o kriptolarda gizliydi.
İktidarda emekli zammı açmazı-Nurat Babacan (Nefes)
İktidarın hiç gündeminde yokken, fon vurgununun yarattığı tepkileri azaltmak için planlanan 2027 ocak ayı maaş iyileştirmesi, ciddi sıkıntı oldu. Emeklilere verilecek artışın hem kimseyi memnun etmemesinden hem de bir yıl sonra yapılacak seçim öncesinde kaynak yaratma sorununa dönüşmesinden söz ediliyor.
Konuyla ilgili hem partide hem bakanlıklarda toplantılar yapılırken, “bütçe olanakları, yapılan iyileştirmenin etkisinin bir süre sonra ortadan kalkacağı, seçim öncesinde yeniden düzenleme yapmak için kaynak yaratmak gerekeceği” gibi ciddi tartışmalar yaşandı.
Edinilen bilgiye göre toplantılarda, emekliye yapılacak iyileştirmenin sınırlarının iyi belirlenmesi gerektiği, bu maliyetin uzun vadede etkileri olacağı, seçimden önce ikinci bir artış yapılabilmesi için dengeli gidilmesinin şart olduğu konuşuldu.
Yapılan çalışmayla ilgili seçenekler az çok biliniyor. Tüm kesimlere, enflasyon farkı artı refah payı verilecek. Emeklilerin 6 aylık enflasyon farkına ek olarak Cumhurbaşkanı kararıyla yüzde 5 ile 20 puan arasında bir refah payı eklenmesi değerlendiriliyor. Bu düzenlemelerle en düşük emekli maaşının 30 bin lirayı bulacağı iddia ediliyor.
Tüm bu çalışmalarda net olan bir şey var ki, o da emekli maaşı artışlarının emeklilerin yaşına ve ödedikleri prim gün sayısına göre farklılaşacağı. Çalışmaların tek bir grubu değil, sistemin genelini iyileştirmeye yönelik olduğu.
Seyyanen zam yapılmasına ise pek sıcak bakılmıyor. Böyle bir iyileştirmede maliyetin ciddi sorun yaratacağı, diğer zamlarla çarpan etkisi oluşturacağı için planlamanın dışında tutulabileceği belirtiliyor. Bu, son dakika sürprizi olacak!
Kamuoyunun baskısıyla gündeme gelen bu plansız iyileştirme, seçim tarihiyle ilgili tartışmaları da yeniden güncelledi. Cumhurbaşkanlığı danışmanlarının sık sık “erken seçim yerine erkene alınmış seçim yapılacağı”, Nisan 2028’in en uygun tarih olduğu açıklamalarına partide tepki var.
Partinin yetkili kurullarında buna ilişkin değerlendirme yapılmadan, kesin karar alınmış gibi tarih açıklanmasını yanlış bulan AKP kurmayları, hesaba katılmayan gelişmeler, ekonomik ve siyasi ortamdaki değişkenler nedeniyle seçimin Kasım 2027’de yapılmasının daha doğru olacağını iddia ediyorlar. Bu nedenle bağlayıcı açıklamalara itirazları var.
HABAŞ faciası ve çöken denetim-Hüseyin İrfan Fırat
Aliağa’daki HABAŞ Demir Çelik Fabrikası’nda 17 işçi öldü. Bu, yalnızca bir fabrikanın değil, bir sisteminin de sınavıdır. HABAŞ’ın Aliağa tesislerinde yıllardır ölümlü ve yaralanmalı olaylar yaşanıyor. Son üç olay, yaklaşık üç hafta içinde yaşandı. Ölenlerin önemli bölümünün taşeron işçi olması, riskin kimin üzerinde biriktiğini de gösteriyor.
Milletvekili Ümit Özlale, geçen yılki patlamayı hatırlatarak Bakanlığa şu soruyu yöneltti: Sonrasında HABAŞ kaç kez denetlendi? Bu sorunun yanıtı, yani denetim tarihleri ve tutanakları, kamuoyuyla paylaşılmalı.
Bakan Işıkhan, Meclis’te Türkiye’de aktif görev yapan 875 iş müfettişi bulunduğunu ve mevcut işyeri sayısı nedeniyle tüm işyerlerinin fiilen denetlenmesinin mümkün olmadığını söyledi. Yaklaşık 2,5 milyon işyerinin 1 milyonu tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta.
EMEK-AR’ın ILO ve Bakanlık verilerine dayanan raporuna göre müfettiş başına 2.445 işyeri düşüyor. Bulgaristan’da bu rakam 550. Her 100 bin çalışana 2,8 müfettiş düşerken Almanya’da bu oran 14,4. Aynı rapora göre 2017-2024 arasında çalışan sayısı yaklaşık 4,5 milyon artarken müfettiş sayısı 1.019’dan 917’ye geriledi; yıllık denetim sayısı da 2010’daki 29.292’den 2024’te 5.421’e düştü.
İkinci sorun, denetimin niteliği. Bakan, 2026’nın ilk on ayında 11.039 işyerine toplam 76.362 teftiş ziyareti yapıldığını, hayati tehlike saptanan 190 işyerinde işin durdurulduğunu ve uygunsuzlukların yaklaşık yüzde 90’ının teftiş sırasında giderildiğini açıkladı. TMMOB ise denetimlerde eksiklerin giderilmesi için işyerlerine tekrar tekrar süre verildiğini, caydırıcı yaptırım uygulanmadığını savunuyor. EMEK-AR da müfettişlerin yetkisini daraltan yönetmelik değişikliklerine ve müfettişlerin “bilinçlendirme” etkinliklerine yönlendirilmesine dikkat çekiyor. Sonuç: devlet, tehlikenin en yüksek olduğu işyerlerine bile yılda bir kez gidemiyor; gittiğinde de çoğu zaman ceza yerine süre veriyor.
ILO Ankara Ofisi’nin yargı ve İSG profesyonelleriyle yaptığı çalışmada, uzmanın işverene maddi açıdan bağımlı olması temel sorun olarak öne çıkıyor. Hukukçular, işverene maddi bağımlı birinin bağımsızlığından söz etmenin kolay olmadığını, OSGB modelinde de uzman ile işveren arasında iş sözleşmesi bulunmasa bile tam bağımsızlığın söz konusu olmadığını belirtiyor. OSGB’lerle çalışan uzmanlarla yapılan nitel bir araştırma ise uzmanların işin piyasalaşmasından ve OSGB ile müşteri işveren arasındaki ticari ilişkiden kaynaklanan baskıdan söz ettiğini kaydediyor.
Kalın’a süreç ve demokrasi soruları-Yusuf Karadaş (Evrensel)
MİT (Milli İstihbarat Teşkilatı) Başkanı İbrahim Kalın, 9 Kasım’da Ortadoğu Araştırmaları Merkezi (ORSAM) tarafından Ankara’da düzenlenen “Ortadoğu’da Yeni Bir Bölgesel Toplum Sözleşmesi Arayışı” konferansının özel oturumuna katılarak Kürt sorunu ve süreçle ilgili dikkat çekici değerlendirmeler yaptı. Burada yaptığı değerlendirmelerde Kürt sorununu “Kürtlerin bir bölümünün kendisini dışlanmış, ayrımcılığa uğramış ve haklarından mahrum bırakılmış hissetmesiyle ilgili bir mesele” olarak tanımlayan ve Kürt sorunundaki sürecin de sadece silahlanma ile ilerlemeyeceğini, iki ayaklı olması gerektiğini söyleyen Kalın, “Silahsızlanma bu sürecin bir ayağı, diğer ayağı ise kesinlikle daha fazla demokratikleşme ve demokratik reformlardır.” dedi. Özellikle Kürt siyasetçilerin “süreçte bir tıkanma yaşandığı” değerlendirmelerini yaptığı bir dönemde MİT Başkanı’nın “demokratikleşme” konusunda yaptığı açıklamalar ve bu açıklamaların medyaya yansıma biçimi belli bir ilgi ve beklenti uyandırdığını gösteriyor.
Ancak bu değerlendirmeleri yapan iktidarın/devletin süreçle ilgili sahada en aktif kurumunun (MİT) başındaki isim olunca söylenenlerin ‘sağlamasının’ da sahadaki gelişmelere ve alınan tutumlara göre yapılması gerekiyor.
Tarih ve toplum alanındaki çalışmalarıyla saray rejiminin en “entelektüel” isimleri arasında yer alan Kalın’ın Kürt sorununun nedenleriyle ilgili tespitinden başlamak yerinde olacaktır.
Kalın, Kürt sorununu “Kürtlerin bir bölümünün kendisini dışlanmış, ayrımcılığa uğramış ve haklarından mahrum bırakılmış hissetmesiyle” ilgili bir sorun olarak tanımlıyor.
Ulusal bir sorunun bir “his” sorunu olarak tanımlanması bir tarafa Kalın’a sormak gerekiyor: Acaba bu “his” Kürtlerin kimliği, dili, kültürünün yüz yıldır baskı ve yasaklarla engellenmeye çalışılmasından; ulusal halk eşitliği için her kalkışmasının şiddetle, kanla bastırılmasından kaynaklanıyor olabilir mi?
İkinci olarak, en azından Kürtlerin bir bölümü kendini dışlanmış hissediyorsa Meclis Komisyonu raporu ve “çerçeve yasa” başta bugüne kadar süreç ile ilgili hazırlanan hiçbir belgede neden Kürt sorununun adı bile geçmedi?
Eğer ortada Kürt sorunu gibi önemli ve tarihi bir sorun varsa neden saray rejimi bu süreci “terör” ve “silahsızlandırma” süreci olarak ele almakta ısrar ediyor?
Kalın, Kürt sorunundaki sürecin iki ayak üzerinde ilerlemesi, silahsızlanmaya demokratikleşme adımlarının eşlik etmesi gerektiğini ve “güven mekanizması”nın ancak böyle tesis edilebileceğini söylüyor.
Eğer bu açıklamalar, Kürt hareketi cephesinden “süreçte tıkanma yaşandığı” değerlendirmelerinin yapıldığı bir dönemde umut tacirliği yapmak için söylenmemişse aradan geçen iki yıldan fazla sürede bu sözleri teyit edecek adımların atılmış olması gerekmez miydi?
Mesela Kalın, “güven mekanizmasının tesis edilmesi”nden söz etmişken AİHM ve Anayasa Mahkemesi kararları uygulanarak Selahattin Demirtaş ve bu kararlara rağmen cezaevlerinde tutulan diğer siyasi tutsakların serbest bırakılması ya da kayyım uygulamalarının ortadan kaldırılması için “silahsızlanmanın teyit ve tespiti” mi gerekiyordu?
Oysa bırakalım demokratikleşme adımlarını çatışmasızlıkla geçen iki yıllık süreç içinde baskı politikaları daha da boyutlandı ve ülke neredeyse açık bir cezaevine dönüştürüldü. Siyasetçisinden gazetecisine, sendikacısından öğrencisine ülkede rejimin politikalarını kim sorguladıysa kendini hapishanede buldu.
Sanayide aylar sonra kayda değer toparlanma-Naki Bakır (Dünya)
Sanayi üretimi, eylülde önceki aya göre yüzde 2,1; geçen yılın aynı ayına göre de yüzde 2,6 arttı. Sanayinin lokomotifi konumundaki imalatta üretim aylık bazda yüzde 2,3, yıllık yüzde 2,6 artış kaydetti.
Bu yıl iç ve dış olumsuzlukların baskıladığı sanayi, yılın son çeyreğine girerken, bazı yüksek katma değerli alt sektörlerdeki güçlü performansın da etkisiyle belirli bir toparlanma tablosu sergiledi. Sanayi üretimi dört aylık düşüş rallisinin ardından eylülde yeniden artışa geçti.
Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) açıkladığı takvim ve mevsim etkilerinden arındırılmış eylül ayı verilerinde önceki aya göre yüzde 2,1 artan toplam sanayi üretimi, takvim etkisinden arındırılmış veride de geçen yılın aynı ayına kıyasla yüzde 2,6 artış kaydetti. Üretim, istihdam, ihracat ve teknolojik dönüşümün ana omurgasını oluşturan ve sanayi üretiminde yüzde 90’a yakın oranla en büyük paya sahip lokomotif sektör imalat sanayiindeki performansı esas belirleyici oldu. İmalat sanayii, eylülde aylık bazda yüzde 2,3, yıllık bazda yüzde 2,6 üretim artışı kaydetti. Madencilik ve taş ocakçılığı sektörünün üretimi aylık bazda yüzde 1,1, yıllık bazda da yüzde 1,2; elektrik, gaz, buhar ve iklimlendirme sektörün üretimi de aylık yüzde 0,1, yıllık bazda yüzde 4 arttı.
Toplam sanayi üretiminin son bir yılda aylar bazında performansı hem iç hem dış koşulların etkisiyle dalgalı ve genel olarak zayıf bir seyir ortaya koyuyor. 2025 sonbahar aylarında yüzde 2-3 bandındaki ılımlı yıllık artışlar, jeopolitik gerilimin yükseldiği yılın son ayında ve 2026 başında yerini eksi değerlere bıraktı. Aralık 2025’te yüzde 2,1, Ocak 2026’da yüzde 1,9 gerileme görüldü. Şubatta yüzde 2,2’lik toparlanma kısa sürdü; sıcak savaş ayı martta yeniden yüzde 1,2 düşüş yaşandı. Ateşkes sonrası nisandaki yüzde 6,1’lik güçlü sıçrama, büyük ölçüde baz etkisi ve geçici bir canlanmayı yansıtıyordu. Mayıstan itibaren ise endeks yeniden negatif veya sıfıra yakın seyretti, haziranda yüzde 1,3, temmuzda yüzde 0,2, ağustosta yüzde 1,7 gerileme kaydedildi.
İçeride sıkı para politikası ve yüksek faiz ortamının, iç talebi baskı altına alması olumsuz seyirde etkili oldu. Finansman maliyetlerinin yüksekliği, işletmelerin stok ve üretim kararlarını sınırlarken, enflasyonun hâlâ yüzde 30 civarında seyretmesi maliyet baskısını sürdürdü. Bu ortam, özellikle emek yoğun ve iç piyasaya dönük sektörlerde üretimi zayıflattı. İmalat PMI’sinin uzun süredir 50’nin altında kalması da bu zayıf aktivite ortamını teyit ediyor. Dışarıda ise küresel talep koşulları ve rekabetçi baskılar ön plana çıktı. Avrupa başta olmak üzere ana ihracat pazarlarındaki yavaşlama, Çin’in fiyat rekabeti ve bazı pazarlarda korumacı eğilimlerin güçlenmesi, Türk sanayisinin dış talebini olumsuz etkiledi. Orta Doğu’daki jeopolitik gerilimler enerji ve navlun maliyetlerini yükselterek girdi fiyatlarını artırdı. Buna karşılık ihracat rakamları nominal olarak büyümeye devam etse de yüksek enflasyon ve kurun enflasyonun gerisinde kalması nedeniyle fiyat rekabetçiliği zayıfladı; bu da üretim artışını sınırlayan bir faktör oldu.
Dört aylık düşüşün ardından eylülde yeniden pozitife dönülmesi ise önemli bir toparlanma olarak öne çıkıyor. İmalat sanayiindeki artışın ve bazı yüksek katma değerli alt sektörlerdeki güçlü performansın bu sonucu desteklediği görülüyor. Ancak yılın büyük bölümünde negatif veya sınırlı değişimler yaşanması, sanayi üretiminin kalıcı bir ivme kazanamadığını gösteriyor. İç talepteki soğuma ile dış pazarlardaki rekabet baskısının birlikte etkisi, önümüzdeki dönemde de üretimin seyrini belirleyecek temel unsurlar olmaya devam edecek.
Not: Başlıklara tıklayarak yazıların tamamına ulaşabilirsiniz.
***
Medya Günlüğü sosyal medya hesapları:
