Haluk Bilginer’in yıllar önce söylediği “Türk sineması değil, Türkiye sineması” sözlerinin yeniden gündeme gelmesi, uzun zamandır tartışılan bir konuyu tekrar alevlendirdi.
Tartışma kısa sürede sinemanın sınırlarını aşarak “Türk” ve “Türkiyeli” kavramlarına, vatandaşlığa, ulusal kimliğe ve ortak aidiyet duygusuna uzandı.
Bir kesim, “İngiliz sineması, Fransız sineması, Alman sineması denirken neden Türk sineması denilmesin” diye soruyor. Diğer kesim ise Türkiye’de yaşayan herkesin etnik kökeni ne olursa olsun aynı kimlik altında tanımlanmasının doğru olup olmadığını sorguluyor.
Aslında mesele bir sinema adlandırmasından çok daha eski ve kapsamlı. Temel soru şu: Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarının ortak kimliği nasıl tanımlanmalı?
Türkçede “Türk” sözcüğü iki farklı anlamda kullanılıyor. Birincisi, etnik ve kültürel kimlik. İkincisi ise Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlığına bağlı ulusal kimlik.
Bu iki anlamın birbirine karışması, tartışmanın temel nedenlerinden biri.
“Türk” sözcüğünü ortak vatandaşlık kimliği olarak kullananlar, Türkiye Cumhuriyeti’ne vatandaşlık bağıyla bağlı herkesin Türk olduğunu savunuyor. Bu yaklaşımın hukuki dayanağı da Anayasa’nın 66. maddesi. Söz konusu maddede, “Türk Devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türktür” hükmü yer alıyor.
Buna karşılık “Türkiyeli” tanımını tercih edenler, Türk sözcüğünün etnik anlamının da güçlü olduğunu, bu nedenle farklı etnik kökenlerden gelen vatandaşların ortak kimliğini anlatmakta yetersiz kalabileceğini savunuyor. Onlara göre Türkiyeli, etnik köken belirtmeden ülkeye ve coğrafyaya aidiyeti ifade ediyor.
Ancak burada önemli bir nokta var: Anayasa’daki Türk tanımı hukuken vatandaşlık bağına dayanıyor. Buna rağmen sözcüğün günlük hayatta etnik ve kültürel anlamda da kullanılması, hukuki tanımla toplumsal algı arasında zaman zaman gerilim yaratıyor.
Cumhuriyet’in kimlik tercihi
Tartışmanın tarihsel kökleri Cumhuriyet’in kuruluş yıllarına kadar uzanıyor.
Osmanlı İmparatorluğu’nun çok dinli ve çok etnikli yapısından ulus devlete geçilirken yeni devletin vatandaşlık ve millet anlayışının nasıl tanımlanacağı önemli bir meseleydi.
1924 Anayasası’nın 88. maddesinde, Türkiye ahalisinin din ve ırk farkı gözetilmeksizin vatandaşlık bakımından Türk sayılacağı belirtiliyordu. Böylece Türk kimliği, yalnızca etnik kökene dayalı bir tanım olarak değil, yeni devletin ortak vatandaşlık kimliği olarak da düzenlenmişti.
1961 ve 1982 anayasalarında bu yaklaşım farklı bir ifadeyle sürdürüldü. Bugün yürürlükte olan 1982 Anayasası’nın 66. maddesi de vatandaşlık bağını esas alıyor.
Rusya örneği
Bu konuda dünyadaki en ilginç örneklerden biri Rusya.
Rusçada etnik Rusları ve Rusya vatandaşlarını birbirinden ayıran iki farklı sözcük bulunuyor:
Russki (Rus): Etnik Rus kimliğini, Rus dilini ve kültürünü ifade ediyor.
Rossiyanin (Rusyalı): Etnik kökeni ne olursa olsun Rusya Federasyonu vatandaşı olan kişiyi anlatıyor.
Ayrıca “rossiyski” sıfatı da Rusya devletine veya Rusya Federasyonu’na ait olanı tanımlıyor.
Örneğin, Rusya vatandaşı bir Tatar, Çeçen veya Başkurt, etnik olarak Rus değildir ama rossiyanin olarak tanımlanır. Etnik Ruslar da bu vatandaşlık tanımının içindedir.
Bu ayrım, Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra çok etnik gruplu Rusya Federasyonu’nda ortak bir vatandaşlık kimliği oluşturma arayışında önem kazandı. Ancak Rusya’da da etnik Rus kimliği ile devlet vatandaşlığı arasındaki ilişkinin nasıl kurulacağı tartışılmaya devam ediyor.
Türkçede ise Rusçadaki gibi yerleşik ve ayrı iki sözcük bulunmuyor. “Türk” hem etnik hem ulusal anlam taşıyor. “Türkiyeli” ise bu iki anlamı birbirinden ayırmak isteyenlerin önerdiği bir kavram olarak tartışılıyor.
Dünyada nasıl?
Bu ayrım yalnızca Rusya’ya özgü değil. Farklı ülkelerde de etnik kimlik, vatandaşlık ve ulusal aidiyet birbirinden farklı kavramlarla ifade ediliyor.
İngiltere ve Britanya: İngiliz anlamındaki “English” ile Britanyalı anlamındaki “British” aynı şey değil. İskoçlar, Gallerliler ve Kuzey İrlandalılar Britanyalı olabilir ama İngiliz değildir. Birleşik Krallık çatısı altında farklı ulusal kimlikler birlikte varlığını sürdürüyor.
İran ve Fars: Fars, İran’daki etnik ve kültürel topluluklardan birini ifade ediyor. İranlı ise Farsların yanı sıra Azeriler, Kürtler, Beluçlar ve diğer toplulukları kapsayan daha geniş bir ulusal aidiyet tanımı.
İsviçre: Ülkenin ortak vatandaşlık kimliği, tek bir etnik kökene veya dile dayanmıyor. Almanca, Fransızca, İtalyanca ve Romanşça konuşan topluluklar İsviçreli kimliği altında bir arada bulunuyor.
Bu örnekler, bir devletin ortak kimliğinin mutlaka tek bir etnik kimlikle ifade edilmesi gerekmediğini gösteriyor. Ancak her ülkenin tarihsel koşulları ve kimlik tartışmaları farklı.
Tartışmanın özü
Türkiye’de “Türk” tanımını savunanların önemli bir bölümü, bunun etnik üstünlük iddiası değil, Cumhuriyet’in ortak vatandaşlık kimliği olduğunu vurguluyor. Onlara göre “Türkiyeli” ifadesi, zaten var olan ortak kimliği gereksiz yere tartışmaya açıyor.
“Türkiyeli” tanımını tercih edenler ise farklı etnik kimliklerin ortak bir ülke aidiyeti içinde ifade edilebilmesi gerektiğini savunuyor. Bu yaklaşımda amaç, Türk kimliğini reddetmekten ziyade vatandaşlık ile etnik kökeni birbirinden ayırmak olarak açıklanıyor.
İlgili yazılar:
***
Medya Günlüğü sosyal medya hesapları:
