Acaba merak eden var mı, Yahudiler hep böyle miydi, yani bugünkü gibi şiddet eğilimli miydi?
Aslında Netanyahu’ya kadar Yahudilerin dünya halklarına sempatik geldiği bile söylenebilir. Çünkü soykırıma uğramış bir halktı Yahudiler. Sonra atalarının topraklarında bir devlet kurmuşlardı ya da orası onlar için ayarlanmıştı devlet kurmaları için. Yani her şey bir mantık silsilesi içindeydi, yanlış görünen bir şey yoktu. Arapların bir kısmı Yahudileri çevrelerinde görmek istemiyordu. Onların devlet kurmalarını da istemiyordu ve tümden yok edilmelerinden yanaydılar. İsrail ise bu tavra karşılık olarak yalnızca kendini savunuyordu.
Sonra Yahudi fanatikler seçimlerde epey bir oy alıp bir koalisyon halinde iktidara geldi. Ve olanlar oldu…
On milyona yakın nüfusuyla kendisinden kat kat kalabalık Arap devletlerinin birkaçına karşı aynı anda kendini savunan İsrail’in bunu tek başına yapabildiğini ileri sürmek tabii ki akla zarar verici bir sav olur. ABD ve Avrupalıların desteği olmadan bunu başarması olanaksız ama asla bir araya gelemeyen Arap devletlerinin dağınık durumlarının da İsrail’in işini kolaylaştırdığı unutulmamalı.
Gelin Yahudilerin bundan bin, iki bin yıl önce ne durumda olduklarına bir bakalım…
Önce, o zaman da nüfusları dünya nüfusuna kıyasla bu kadar az mıydı?
Yanıt hayır.
Roma İmparatoru Claudius devrinde Milattan Sonra (M.S.) 48 yılında yapılan bir nüfus sayımında yalnızca Iudaea bölgesinde 2,5 milyon Yahudi’nin yaşadığı belirlenmişti. Roma İmparatorluğu’nun tüm topraklarında ise toplam 7 milyon Yahudi olduğu hesaplanmıştı. Birinci yüz yılda Roma İmparatorluğu’nun tüm topraklarında yaşayan nüfusun 55-60 milyon arasında olduğunu tahmin ediliyor.
Milattan Önce (M.Ö.) 60 yılında bugünkü Amasya’da doğan Yunan tarihçi Strabon Mısır’daki Yahudi nüfusunun 1 milyona ulaştığını, İskenderiye kentinde Yahudilerin nüfusun yarısını oluşturduğunu belirtir. Strabon ayrıca Antakya, Libya, Kıbrıs’ta da kalabalık Yahudi nüfusu bulunduğunu söylemekteydi.
Ayrıca tüm İtalya kentlerinde de Yahudi nüfus barınmaktaydı. Roma’da 1 ve 4. yüzyıllar arasında altı Yahudi katakombu1 keşfedilmiştir. Bu arada Anadolu’yu da es geçmemek gerekiyor. Caesarealı Eusebius “Petrus, Yahudilerin yayılım alanı olan Pontus, Galatia, Bithynia, Kapadokia ve Küçük Asya’da faaliyet yürütmüştür” diye yazmıştır. İlk üç bölge zaten Anadolu’da niye bir de zaten coğrafi olarak Anadolu anlamına gelen “Küçük Asya” deniyor diyorsanız açıklayayım. Küçük Asya terimi o zamanlar Anadolu’nun batısındaki bölüm için kullanılıyordu.
M.S. 56 yılında doğan Romalı hatip ve devlet memuru olan Gaius Cornelius Tacitus’a göre 66-70 yılları arasındaki Yahudi isyanı sırasında 1 milyon 197 bin Yahudi ya öldürülmüş ya da esir alınıp satılmıştı. İsyanın bastırılması sırasında Yafa kentindeki 8400 kişilik Yahudi nüfusunun tamamı ölmüştü. Rakamlar çok abartılı gelse de siyasal ve toplumsal gelişmeler bu rakamların pek de abartılı olmadığı noktasındadır. Tarihçiler o dönemde hem Romalılaşma hem de Hristiyanlaşma nedeniyle bazı Yahudilerin dinlerini değiştirdiklerini belirtmektedir. “Madem o dönemde bile Yahudi nüfusu bu kadar fazlaydı, peki nereye gitti bu nüfus” sorusunun yanıtı da bu toplumsal değişimde yatmakta. Yahudilerin epey bir kısmı önce Helenleşmiş sonraki (yüz)yıllarda ise Romalılaşmıştı. Bazıları da görüldüğü gibi ayaklanmalar sırasında ölmüştü.
Yahudilerin hem birinci hem de ikinci isyanlarında yaşamlarını yitirenlerin tümünün Romalılar tarafından öldürülmediği, bazı tutucuların diğer Yahudileri, yani Helenist Yahudileri öldürdükleri de göz önüne alınmalıdır. Evet Helenist, yani Helenleşmiş Yahudiler. Görüyorsunuz yalnız saf kan etnik köken değil, saf kan din de yok. Daha sonra Hristiyanlığı benimsemiş birçok Yahudi varken kültürel olarak da Helen yaşam biçimini seçmiş, hatta Helen adları almış birçok Yahudi vardır.
Yahudiler M.S. 135’te Roma’ya karşı ikinci ayaklanmayı başlatınca yine büyük kayıplar verdi, tarihçiler 580 bin rakamından söz eder. Daha önceki ayaklanmada Yahudilere yönelik sıkı önlemler almayan Romalılar bu kez işi sıkı tutar ve Yahudilerin Kudüs’e girmelerini ve çocuklarını sünnet ettirmelerini yasaklar. Üstüne Kudüs’e de Aelia Capitolina adını vererek bir pagan kentine dönüştürürler. Bununla da yetinmeyip eyaletin adını da Iudaea’dan Palestin’e çevirirler. Yani Filistin adı herkesin sandığı gibi bir Arapça sözcük değildir.
Kaydetmekte yarar var, biraz önce sözünü ettiğim sünnet yasağı Hadrianus dönemine ait ve kısa süreli bir dönemi içerir. Yahudiler genel olarak Roma İmparatorluğu’nun eşit yurttaşları olarak kabul edilirdi.
Roma’nın Yahudilerin dinlerine saygı gösterdiklerini söylemek de mümkündür. İmparatorluğun pagan döneminde M.Ö. 40 yılındaki bir savaşta Yahudilerin şabbat günü* (şabat diye de yazılır) silah taşımaya karşı çıkmaları ve verilen yiyecekleri yememeleri üzerine askere alınmamaları kararı verilmişti. Bu nedenle bu kararı onların inançlarının gereğini yerine getirmelerine saygı duymak biçiminde algılanması yerinde olacaktır. Bugün de Haredi diye adlandırılan ultra Ortodoks Yahudiler askere gitmeyi, yani eline silah almayı reddediyor.
İsa’nın ölüm emrini Iudaea Valisi Romalı Pontius Pilatus bazı aproktif 2 metinlerde lanetlenmek bir yana gerçek bir inanan düzeyine yükseltilmiştir. Pek mantıklı gelmeyen bu durumun şöyle bir açıklaması var: Hristiyanlığın Romalılar arasında çok daha hızlı yayılması ve bundan dolayı Hristiyanların Roma devletini kendilerine düşman etmemek için İsa’yı öldüren Romalılar yerine Yahudileri suçlamış olabilirler.
Ama işin daha da ilginci Pilatus Yahudilere “bu idamın sorumluluğunu size barakayım mı” dediğinde Yahudiler bunu kabul etmiş. Böylece Pilatus “büyük günah”tan kurtulmuş ama Yahudiler yüz yıllar sürecek bir suçlamayı kabul etmiş oluyordu. Matta İncili’nde Yahudilerin ağzından bu konuda şöyle denir:
“O’nun (İsa’nın) kanının sorumluluğu bizim ve çocuklarımızın üzerine olsun.”
Babil Sürgünü
Yahudilerle ilgili yanlış veya eksik bilinen bir şey de onların Babil sürgünüdür. M.Ö. altıncı yüzyılda antik Yahuda Krallığı’nın Babil İmparatorluğu tarafından yenilerek Kudüs’ün düşmesinin ardından Yahudilerin esir alınarak Babil’e sürüldüğü döneme “Babil Sürgünü” denir. Perslerin Babil’i almalarıyla sürgün dönemi sona erer. Kitab-ı Mukaddes’in Yeremya bölümünde sürgünün yetmiş yıl sürdüğü belirtilir. Başka kaynaklarda bu süre yaklaşık altmış yıldır, bazı akademisyenler ise bu süreyi 48 yıl olarak kabul eder. Sürgün sona erince tüm Yahudiler Kudüs’e geri dönmemiş, Perslerin yönetimi altında kalmayı tercih etmişlerdir. Mısır Yahudileri ise Perslerin askeri sınıflarına katılarak imparatorluk ordusunun içinde yer almıştır.
Yahudiler tarihte gönüllü olarak dinlerinden dönmüş müdür?
Yanıt evet.
Helenleşme Yahudiler arasında yaygınlaşmaya başladığında epey bir taraftar buldu. Hatta tüm Yahudileri Helenleştirme kararı veren Selevkos krallarının Yahuda bölgesini Helenleştirmeyi Yahudi müttefiklerinin ısrarıyla yaptığı bile ileri sürülür. Yahudilerin İbraniceyi bırakıp Aramiceyi kabul etmelerinden sonra Helenleşme sırasında da Helenceyi kabul etmeleri bazı Yahudilerin dinlerinde o kadar da tutucu olmadıklarına bir kanıt sayılabilir mi acaba?
Helenizm o dönemde öylesinde egemen bir kültürdür ki hepimizin İbranice sandığı sinagog sözcüğü bile Helencedir. Yahudi tapınaklarına verilen sinagog sözcüğü Helenlerin verdiği Helence bir addır.
Yahudilik aileden mi geçer?
“Yahudilik aileden geçer. Yahudi bir ailede doğmazsan asla Yahudi olamazsın” düşüncesi de yanlıştır. Nesebe dayalı Yahudilik eski çağlarda yoktu. Yahudilerin de misyonerlik faaliyeti yürüttükleri zamanlar vardı. M.Ö. 140 yılında Haşmonai Krallığı zamanında krallıkta yaşayan paganlar Musevileştirilmişti. Yahudiler satın aldıkları köleleri mutlaka Yahudileştiriyordu. Haham Simon Romalıları Museviliğe davet etmişti. Altıncı yüzyılda Yemen Kralı Zu Nuvas ve daha başka birçok Arap kabilesi musevi dininini seçince Bizans ile Yahudiler arasında gerilim yükselmişti. Tabii Türkçe konuşan Hazarların da Museviliği benimsemesini hatırlamakta yarar var.
Romalıların Halklar Hukuku gereğince oluşan özerklik sayesinde Yahudi din otoriteleri Musa Yasaları’nı terk etmekle suçlanan kişileri ağır biçimde cezalandırabiliyordu. İmparator Constatinus öncesinde eğer bir Yahudi Hristiyanlığa geçerse kırbaçlanma ve hatta taşlanarak öldürülebilmekteydi. İslamiyete kırbaçlamak ve taşlanarak öldürme yöntemi acaba Yahudilikten mi geldi? İslamiyet bazı yazarların ifadesiyle “bozulmuş bir Museviliktir”. Ki buna ait kanıtların da çok olduğunu belirtir aynı yazarlar. Sünnet olma, (cumartesi ve pazar Yahudiler ve Hristiyanlar tarafından kutsal sayılınca) cuma gününü ibadetle geçirme, kıbleye dönme, domuz eti yememe, kadınların saçlarını örtmesi, oruç tutma, namaz kılma, kurban kesme, tek tanrı inancı…
Yahudilerin Hristiyanlarla ilişkileri de pek iyi değildir. İsa’yı ölüme yollamakla itham edilen ve görüldüğü kadarıyla bu sav doğru olmasa bile idamın sorumluluğunu almaktan çekinmeyen Yahudilerin zaten Hristiyanlarla arası nasıl iyi olabilirdi ki? Hristiyanların önce Yahudiyken İsa’dan sonra Hristiyanlaşmaları sorunsuz bir biçimde olmamıştır ama yazının daha uzamaması için o kısmını başka bir yazıya bırakarak şunları söyleyebilirim: Yahudiler 3500 yıldır bugünkü kadar saldırgan mıydı sorusuna verilecek yanıt “hayır” gibi duruyor. Hristiyanlık yokken belki de en kalabalık ahali kendileri olduğu için dinsel açıdan rahattılar denebilir. Ama önce Hristiyanlar, altı yüz yıl sonra Müslümanlar ortaya çıkınca Yahudilerin hem rahatları bozuldu hem de yavaş yavaş budanmaya başladılar. Hristiyanlığın Roma İmparatorluğu’nun resmi dini olarak kabul edilmesinden sonra bazen gönüllü bazen de zorla Hristiyanlaştırıldılar. Ama tarihin hiçbir döneminde başka bir topluluğa karşı böylesine saldırgan, böylesine vahşi olmadılar. Burada İsrail vatandaşı tüm Yahudilerin Netanyahu ile aynı kaba koyulmasının çok yanlış olacağını belirtmekte yarar var. Başka ülkelerde yaşayan Yahudiler için de aynı şeyi söylemek gerekiyor. Örneğin Yahudilerin kalabalık bir topluluk oluşturdukları ABD’de de Yahudiler topyekûn hareket etmiyor. Ailesi soykırımda öldürülen Bernie Sanders3 gibi Yahudiler İsrail’le taban tabana zıt politikalar savunurken ne yaparsa yapsın İsrail devletini desteklemek gerektiğini söyleyen muhafazakâr Yahudiler de bulunuyor.
Herkese keyifli günler.
Not: Bu yazının hazırlanmasında Dr. Ulaş Töre Sivrioğlu’nun Bizans Yahudileri başlıklı yapıtından yararlanılmıştır.
Görsel yapay zekâyla üretilmiştir.
DİPNOTLAR
*Şabat günü cuma güneş battıktan sonra başlayıp cumartesi günü yıldızların görünmeye başlamasıyla sona eren dinlenme günüdür. Yahudiler altı günde evreni yaratan Tanrı o gün dinlenmeye çekilir ve o günü Yahudi halkı için kutsal bir gün saymıştır.
1-Katakomblar yeraltında bulunan çoğunlukla ölülerin gömülmesine hizmet eden tonozlu yapılardır. Birkaç kilometre genişliğine kadar ulaşabilirler.
2-Resmi dini otoritelerce kutsal kitap listesine (kanona) dahil edilmeyen, yazarı ve doğruluğu şüpheli kabul edilen metinler ve kitaplar.
3-Bernie Sanders yahudi geçmişine sahip çıktığını söylese de dinle pek ilgisi olmayan Amerikalı bir sosyal demokrattır. Hatırlatmakta yarar var Sanders’in demokratik sosyalizm anlayışı Marksizm’e değil Kuzey Avrupa sosyal demokrat partileri çizgisindedir.
***
Medya Günlüğü sosyal medya hesapları:
