Bir insanın beynine bakarak onun suç işlemeye yatkın olup olmadığını anlayabilir miyiz?
Daha da rahatsız edici bir soru: Bazı insanların beyinleri, onları şiddete, saldırganlığa veya cinayete diğer insanlardan daha mı yatkın hale getiriyor?
Bu sorular aslında uzun zamandır nörologları, psikiyatristleri, psikologları ve hukukçuları meşgul ediyor. Son yıllarda beyin görüntüleme tekniklerinin gelişmesiyle birlikte bilim insanları, suç işlemiş kişilerle diğer insanlar arasındaki bazı nörolojik farklılıkları incelemeye başladı.
Ortaya çıkan tablo ise filmlerdeki kadar basit değil.
Bilim, henüz “suçlu beyni” diye ayrı bir beyin türü keşfetmiş değil. Ancak özellikle psikopati, antisosyal davranış, dürtü kontrolü ve şiddet eğilimiyle ilişkili bazı kişilerde belirli beyin bölgelerinin yapısı veya çalışma biçiminde farklılıklar görülebiliyor.
Araştırmalarda en çok dikkat çeken bölgelerden biri prefrontal korteks.
Beynin ön kısmında bulunan bu bölge karar verme, davranışları kontrol etme, sonuçları değerlendirme ve dürtüleri bastırma gibi işlevlerde önemli rol oynuyor.
Basitçe söylemek gerekirse, beynin “Dur bir dakika, bunu yaparsan ne olur?” diyen bölümlerinden biri.
Psikopati ve antisosyal davranış üzerine yapılan araştırmalar, özellikle prefrontal korteksin bazı bölümlerinde yapısal veya işlevsel farklılıklar bulunabileceğini gösteriyor. Bununla birlikte bilimsel çalışmalar, bu farklılıkların tek başına bir kişinin şiddet suçu işleyeceğini göstermediğinin de altını çiziyor.
Bir başka önemli bölge ise amigdala.
Beynin derinlerinde bulunan küçük badem biçimli bu yapı, korku, duygusal öğrenme ve başkalarının duygusal ifadelerini değerlendirme gibi süreçlerde rol oynuyor.
Bazı psikopati araştırmalarında amigdala ile beynin karar verme süreçlerinde rol oynayan ventromedial prefrontal korteksi arasındaki işleyişte farklılıklar bulunduğu öne sürülüyor. Bu durum, bazı insanların başkalarının korkusuna, acısına veya üzüntüsüne neden daha farklı tepki verdiğini anlamaya yardımcı olabilir.
Ancak burada çok önemli bir nokta var.
Beyinde bir farklılık görmek, o insanın mutlaka suç işleyeceği anlamına gelmiyor.
Gündelik dilde “psikopat” kelimesi çoğu zaman “tehlikeli suçlu” anlamında kullanılıyor. Oysa bilimsel açıdan mesele çok daha karmaşık.
Psikopatik özellikler taşıyan herkes suç işlemiyor. Aynı şekilde suç işlemiş herkes de psikopatik özellikler taşımıyor.
Araştırmalar psikopati ile bazı nörolojik özellikler arasında bağlantılar bulmuş olsa da, bu konuda ortaya çıkan sonuçlar bile tamamen tek bir “psikopat beyni modeli” göstermiyor. Örneğin 2020’de yayımlanan geniş bir analiz, psikopatiyle ilişkili beyin faaliyetlerinin önceki bazı basit modellerden daha karmaşık olduğunu ortaya koydu.
Yani “bir kişinin amigdalası küçükse mutlaka suç işler” diye bir kural yok
Beyin araştırmaları çoğunlukla gruplar arasındaki istatistiksel farkları inceliyor. Bir grup içinde ortalama olarak görülen bir özellik, o gruptaki her bireyde bulunmak zorunda değil.
Başka bir deyişle, yüzlerce suçlu üzerinde yapılan bir araştırmada görülen bir eğilim, tek bir kişinin geleceğini tahmin etmeye yetmez.
Peki ya çevre?
İnsan beyni doğuştan gelen genetik özelliklerle şekilleniyor. Ancak doğumdan sonra yaşananlar da beynin gelişimini etkiliyor.
Çocuklukta ihmal, şiddet, ağır travmalar, kötü muamele, yoksulluk, aile ortamı, eğitim, sosyal çevre ve daha birçok faktör insan davranışının oluşumunda rol oynayabiliyor.
Fakat işin burası da karışık.
Çocukken şiddet gören herkes şiddet uygulamıyor.
Yoksulluk içinde büyüyen herkes suç işlemiyor.
Travma yaşayan herkes antisosyal davranışlar geliştirmiyor.
Dolayısıyla bilim insanlarının karşı karşıya olduğu soru, “Beyin mi, çevre mi?” sorusundan çok daha karmaşık:
Belki de insan davranışını anlamak için en doğru yaklaşım, genetik miras, beyin gelişimi, çocukluk deneyimleri, sosyal çevre ve bireysel yaşam hikâyesinin birbirinden ayrılamayacağını kabul etmek.
Bazı durumlarda ise beynin davranış üzerindeki etkisi çok daha doğrudan görülebiliyor.
Özellikle beynin ön bölgelerinde meydana gelen hasarlar, bazı insanlarda kişilik ve davranış değişikliklerine yol açabiliyor. Dürtüsellik, saldırganlık veya sosyal kuralları değerlendirme yeteneğinde bozulmalar ortaya çıkabiliyor.
Bilimsel araştırmalar, özellikle belirli frontal bölge hasarlarıyla saldırgan ve antisosyal davranışlar arasında ilişki bulunduğunu gösteriyor. Ancak yine burada da kesin bir formül yok: Beyin hasarı olan herkes saldırganlaşmıyor ve herhangi bir beyin görüntüsünden yola çıkarak belirli bir kişinin gelecekte şiddet suçu işleyeceği söylenemiyor.
Bu durum hukuk açısından da çok ilginç bir soruyu gündeme getiriyor:
Eğer bir kişinin davranışlarını beynindeki bir hastalık veya hasar etkiliyorsa, o kişi yaptıklarından ne ölçüde sorumludur?
Bu sorunun bugün bile kesin bir cevabı yok.
Nörobilim, bazı davranışların biyolojik nedenlerini daha iyi anlamamızı sağlayabilir. Ancak bir kişinin beyninde belirli bir özellik bulunması ile belirli bir suçu neden işlediğini kanıtlamak aynı şey değil.
Gelecekte “potansiyel suçlular” tespit edilebilir mi?
Belki de konunun en ürpertici tarafı burada.
Düşünün: Gelecekte teknoloji, bir insanın şiddet eğilimi taşıma ihtimalini belirli bir oranda tahmin edebiliyor.
Ne yapacağız?
Henüz hiçbir suç işlememiş bir insanı, sadece beynindeki veya genlerindeki bazı özellikler nedeniyle “riskli” kabul etmek mümkün mü?
Bu soru ister istemez bilim kurgunun en ünlü fikirlerinden birini hatırlatıyor: Minority Report (Azınlık Raporu).
Başrolünde Tom Cruise’un oynadığı, ünlü yönetmen Steven Spielberg tarafından çekilen film, cinayetler daha işlenmeden önce suçluları yakalayan özel bir polis birimini ve bu sistemin aniden kendi şefini hedef almasını anlatıyor.
Ancak bugünkü bilim, henüz bu noktada değil.
Beyin görüntüleme çalışmaları bazı davranışlarla ilişkili özellikleri ortaya çıkarabiliyor ama tek tek insanların gelecekte ne yapacağını güvenilir biçimde tahmin edebilen bir “suç tahmin sistemi” bulunmuyor. Nörobilimsel verilerin hukukta kullanılmasına ilişkin çalışmalar da bu tür tahminlerin doğruluk, güvenilirlik ve etik açıdan ciddi sorunlar taşıdığını vurguluyor.
***
Medya Günlüğü sosyal medya hesapları:
