İçinde yaşadığımız yüzyıl, bilinen insanlık tarihinin maddi açıdan en konforlu ama ruhsal açıdan en sıkışmış, en gergin dönemlerinden biri olarak kayıtlara geçiyor.
Modern dünya, bizleri pürüzsüz bir tüketim ve hız illüzyonuna hapsederken, bu illüzyonun sürmesi için insan doğasına aykırı ne kadar pratik varsa “normal” adı altında hayatımıza zerk ediyor. Bir çağın en büyük yanılsaması, şüphesiz ki alıştığı ve kanıksadığı şeyleri doğal sanmasıdır. Bugün dönüp baktığımızda; aileden dostluğa, iş yaşamından sokaktaki yürüyüşümüze kadar her alanda rasyonel bir akılla incelendiğinde tamamen “tuhaf” olan hastalıklı davranış kalıpları geliştirdiğimizi görüyoruz.
Gelin, modernitenin hayatımızın kılcal damarlarına sızdırdığı ve artık yadırgamaz hale geldiğimiz bu yapısal tuhaflıkları biraz daha yakından, çuvaldızı kendimize batırarak inceleyelim.
1-Mikro-sosyalleşme paradoksu
Geleneksel bağların zayıflamasıyla birlikte sığındığımız en güvenli liman olan “aile”, modern dünyanın getirdiği dijital bölünmeyle en büyük paradokslardan birini yaşıyor. Çekirdek aile, anne, baba, kardeş, çocuk, eş bağları tamir olmaz yaralar alır hale geldi. Televizyon dizilerinin, filmlerinin kurgulanmış saygı, ahlak, etik yoksunluğu normalleştirildi. Zarar gören duygusal bağları tamir etmek yerine sürekli bir kenara atmayı kanıksadık. Aynı çatı altında, hatta aynı kanepede oturan aile bireylerinin birbirlerinin gözünün içine bakarak konuşmak yerine, parlayan ekranlara kilitleniyor. Bedenlerin aynı fiziksel mekânı paylaştığı ama zihinlerin bambaşka dijital evrenlerde mülteci olduğu bu yaşam biçimi, modernitenin en büyük tuhaflıklarından biridir. Çocuklar tablet ekranlarında büyürken, ebeveynler “ulaşılabilir olma” veya “gündemi kaçırmama” telaşıyla yanı başlarındaki gerçek hayatı ıskalıyor. İletişim teknolojilerinin zirve yaptığı bir çağda, aile içi iletişimsizliğin hatta şiddetin bu denli kanıksanması, geleceğin yalnız ve mutsuz bireylerini aynı evlerin içinde yetiştirmemize neden oluyor.
2-Niceliğin niteliği öldürmesi
Modern insan, tarihin hiçbir döneminde olmadığı kadar “çevresiyle bağlı” ama bir o kadar da “bağsız”. Kimilerimizin sosyal medya hesaplarında yüzlerce, hatta binlerce “arkadaşı” veya “takipçisi” var. Her an kimin nerede ne yediğini, hangi tatilde olduğunu, neye sevindiğini izleyebiliyoruz. Kendi hayatımızın başrolü olmak zahmetli geldiği için, başkalarının “vitrine” koyduğu kusursuz sanılan hayatları pasif birer izleyici gibi dikizlemeyi bir sosyalleşme biçimi olarak kabul ediyoruz.
Ancak bu sahte kalabalık, ruhsal yalnızlığımızı hafifletmeye yetmiyor. Gerçek bir kriz anında kapısını çalabileceğimiz, kusurlarımızı ve zayıflıklarımızı çekinmeden açabileceğimiz dostların sayısı hızla azalırken; sığ, filtrelenmiş ve pürüzsüz profilleri takip ederek sosyal tatmin aramamız büyük bir yanılsamadır. Arkadaşlık, birlikte susabilme ve derinleşebilme sanatı olmaktan çıkıp; karşılıklı onay mekanizmasına ve dijital birer vitrin ortaklığına dönüşmüş durumdadır.
3-Meşguliyet övgüsü
İş dünyasının modern insana dayattığı en büyük tuhaflıklardan biri, hiç bitmeyen bir “meşguliyet” övgüsüdür. Bir insana nasılsın diye sorulduğunda alınan “Çok yoğunum, başımı kaşıyacak vaktim yok” cevabı, artık bir şikâyet değil, gizli bir statü göstergesi ve başarı nişanesi olarak kabul ediliyor. Dinlenmenin, durmanın veya hiçbir şey yapmamanın bir “suçluluk duygusu” yaratması inanılmaz bir tuhaflık.
Bunun bir uzantısı olarak, teknolojinin bizi özgürleştireceği ve mesai saatlerini azaltacağı vaadi tamamen boşa çıktı. Akıllı telefonlar sayesinde artık 7/24 ulaşılabilir olmak son derece normal kabul ediliyor. Akşam yemeğinde, hafta sonu tatilinde ya da gece yarısı gelen bir iş e-postasına anında cevap vermek “profesyonellik” olarak alkışlanıyor. İnsan, kendi ürettiği sistemin kölesi haline gelerek, yaşamı sürdürmek için yaptığı işi, yaşamın kendisi haline getiriyor.
4- Sosyal cinnet
Belki de sokaklarda, trafikte ve aile içinde canımızı en çok yakan tuhaflık, öfke kontrolünü tamamen kaybetmiş olmamızdır. Modern insan barut fıçısı gibi; trafikte en ufak bir korna sesinde arabasından levyeyle inenler, sokakta yürürken omuz attın diye kavga çıkaranlar, aile içinde sesini yükselterek terör estirenler hayatımızın sıradan birer parçası haline geldi.
İşin en acı ve hastalıklı tarafı ise toplumsal algımızda gizli: Nedense bu kavgacı, etrafına çiğ çiğ bağıran, nezaketten nasibini almamış insanlara gizli bir saygı duyuluyor; “dişli adam-bela kadın”, “kendini ezdirmiyor” denilerek bu vandallık meşrulaştırılıyor. Buna karşılık; kibar, zarif, sesini yükseltmekten utanan ve nezaketi bir yaşam biçimi haline getiren insanlar adeta görünmez oluyor, hatta “pısırık” ya da “zayıf” damgası yiyor. Gücün haklılığı, hakkın gücünü tamamen yutmuş durumda. Üstelik bir kavga ya da haksızlık anında toplumsal olarak mağdur olanı, canı yanını hiç düşünmüyoruz; herkes ya kafasını çevirip bana dokunmayan yılan bin yaşasın konforuna kaçıyor ya da telefonunu çıkarıp o mağduriyeti sosyal medyada “izlenme” almak için bir malzeme gibi kaydetmeye başlıyor. Mağdurun acısı, seyirliğin mezesi haline geliyor.
5-Özel hayatın kamusallaşması
Özel hayat ile kamusal alan arasındaki sınırların bu denli silikleşmesi, bu çağın en kendine has tuhaflıklarındandır. Eskiden mahrem sayılan, sadece deneyimleyen kişiye ait olan anlar, artık dijital birer nesneye dönüştürülüp arşivlenme ve sergilenme telaşıyla harcanıyor.
Bir masaya oturduğumuzda yemeğin tadını çıkarmadan, kokusunu içimize çekmeden önce onun fotoğrafını çekmek; bir konserde müziği ruhumuzla dinlemek yerine ekran arkasından kaydetmeye çalışmak, anı yaşamaktan ziyade “anı biriktirip başkalarına gösterme” arzusunun bir sonucudur. Tükettiğimiz besinden, yaşadığımız aşka kadar her deneyim, başkalarının beğenisine (like) sunulmadığı sürece eksik kalmış gibi hissettiriyor. Modern insan, Kartezyen felsefenin “Düşünüyorum, o halde varım” ilkesini, “Paylaşıyorum ve onaylanıyorum, o halde varım” şeklinde yeniden yazıyor.
6-Entelektüel sığlaşma
Bilgiye erişimin bu kadar kolay, ancak derinleşmenin bu kadar zor olduğu bir başka dönem yaşanmamıştır. Modern dünya bizi her şeyin “hızlısına” ve “özetine” alıştırdı. Kalın bir kitabı sindirerek okumak, bir fikrin üzerinde günlerce düşünmek artık sabır eşiğimizi zorluyor. Bunun yerine bir kitabın özetini okuyup, bir videonun ilk iki dakikasını izleyip o konuyu tamamen anladığımızı sanma yanılgısına düşüyoruz.
Daha da kötüsü, zihnimizi her gün yüzlerce reklam mesajına, manipülatif habere ve mikro bilgi kırıntısına maruz bırakırken, her konuda anında fikir sahibi olmak zorundaymışız gibi hissediyoruz. Bilgi sahibi olmadan fikir sahibi olmanın getirdiği bu sığlık, toplumsal tartışmaları birer çamur yarışına çevirirken; insanın “bilmiyorum” diyebilmenin o erdemli, hafifletici ve öğretici yükünden kaçmasına neden oluyor. Fast-food beslenir gibi fast-food bilgi tüketiyor, sonra da entelektüel olarak doyduğumuzu iddia ediyoruz.
7-Bireysel paradokslar
Belki de en trajikomik ve hastalıklı tuhaflıklar; bireysel kararlarımız, alışveriş histerimiz ve eylemlerimiz arasındaki derin tutarsızlıklarda gizlidir. Modern yaşam pratikleri, insanı kendi elleriyle yarattığı kirliliğin ve yabancılaşmanın hem faili hem de mağduru haline getirirken; bireyi “Nasıl olsa ömrüm kısa, her şeyi alayım, deneyeyim, tüketeyim” diyen nihilist bir alışveriş çılgınlığına sürüklüyor. Yarını görmeden, sanki dünya kaynakları sonsuzmuş ve kendisinden sonra hiçbir nesil gelmeyecekmiş gibi körü körüne yaşamak, hiç şüphesiz bu çağın en yaygın psikolojik rahatsızlıklarından biri haline gelmiş durumda.
• “Ömrüm kısa” narsisizmi ve paket açma histerisi: Modern tüketim ekonomisi, insanın ölümlülük korkusunu ve varoluşsal boşluğunu çok çoook iyi manipüle ediyor. “Dünyaya bir daha mı geleceğim?”, “Zaten ömür dediğin ne ki?” gibi sahte birer özgürleşme cümlesinin arkasına sığınarak; hiç ihtiyacımız olmayan ev eşyalarını, aksesuarları, kıyafetleri, ayakkabıları ve teknolojik aletleri kontrolsüzce satın alıyoruz. Anlık hazlar uğruna yapılan bu gereksiz tüketim, geleceği yok sayan bir “bugüncülük” (presentism) hastalığına dönüşüyor! İnsan artık ömrünün kısalığını hayata, sanata veya düşünceye anlam katmak için değil; daha fazla paket açmak, vitrinleri evine taşımak ve daha fazla nesneye sahip olmak için bencilce bir bahane olarak kullanıyor.
• Mekanik hareketlilik ve sınıfsal konfor körlüğü: Eve yürüyerek gidebilecek mesafedeyken sırf konfor uğruna araca binip trafik stresini çekmek, hatta toplu taşımaya binmeyi tuhaf sanıp veya bir tür statü kaybı görerek her yere şahsi arabalarla gitmeye çalışmak modernitenin en absürt sahnelerinden biridir. Doğal kentsel hareketliliği dışlayan bu sistemde birey; gün boyu harcayamadığı, bedenine hapsedip hantallaştırdığı o enerjiyi boşaltmak ve “sağlıklı kalmak” adına steril spor salonlarındaki yürüyüş bantlarına tonlarca para döküyor. Hayatın doğal akışındaki o en temel insani eylemi (yürümeyi) mekanikleştirip, sonra o mekanikliğe yapay, parayla satın alınan çözümler üretmek tam anlamıyla bir akıl tutulmasıdır!
• Kullanat vicdanı ve paket kirliliği: Küçük bir dokunuşla, ustalıkla tamir edilebilecek, yaşanmışlığı olan nesneleri “yenisini almak daha zahmetsiz” diyerek tek kalemde çöpe atıyoruz. Kapıya söylediğimiz tek bir porsiyon yemek için, arkada o besinden katbekat fazla ve doğada yüzlerce yıl yok olmayacak plastik, naylon ve karton atık dağları bırakıyoruz.
• Kolektif seçici körlük: Gardırobunu hiç giyilmemiş giysilerle dolduran, her indirim döneminde kargo paketlerine boğulan ve tüm bu mikro kararlarla dünyayı devasa bir çöplüğe çeviren aynı modern birey; ertesi gün sosyal medyada çevre kirliliği veya küresel ısınma haberlerini paylaşıp samimi gözyaşları dökebiliyor. Sorumluluğu sürekli “büyük şirketlere”, “kapitalizme” veya “sisteme” ihale edip, kendi konfor alanından ve o bağımlılık yaratan alışveriş sepetinden tek bir parçayı bile feda etmeye yanaşmıyor. Kendi çöp üretimimize karşı geliştirdiğimiz bu seçici körlük, vicdanımızı pürüzsüz tutarak aynı hastalıklı döngüyü beslememizi sağlıyor.
Sonuç
Modern dünyanın üzerimize diktiği bu “normal” gömlek, ruhumuza dar geliyor. Sistem; pürüzsüz tüketim anları, steril konfor alanları ve “bağıranın kazandığı” çarpık bir güç dengesi sunarak bizi insanlığımızdan uzaklaştırıyor. Bizi sürekli bir sonraki aşamaya, gelecekteki o “mutlu güne” hazırlayarak bugünü, yani elimizdeki tek gerçek zaman dilimini ertelemeye zorluyor.
Bu görünmez prangaları kırmanın yolu, sistemin bizi davet ettiği o hızlı trenden kısa bir süreliğine de olsa inebilmekten geçiyor. Tamir edebilmeyi (hem eşyaları hem kırılan kalpleri) yeniden öğrenmek, trafikte ve sokakta sesimizi değil nezaketimizi büyütmek, kavgacılara değil zarif insanlara kıymet vermek, dijital kalabalıklar yerine bir dostun yüzüne sessizce bakabilmek, her konuda konuşmak yerine “bilmiyorum” diyebilme cesaretini göstermek ve konforumuzun arkasındaki atıkları görebilecek bir vicdani uyanış sergilemek…
İnsan, ancak alıştığı tuhaflıkların “doğal” olmadığını fark ettiği an gerçekten uyanmaya ve kendi hayatının öznesi olmaya başlayacaktır.
Kaynakça (Bibliyografya)
• Eagleton, Terry. Hayatın Anlamı. İstanbul: Ayrıntı Yayınları. (Modern insanın “ömrüm kısa” narsisizmiyle içi boşalan anlam arayışını, geleceğe hazırlanırken bugünü erteleme hastalığını felsefi boyutta ele alan kaynak).
• Bauman, Zygmunt. Akışkan Modernite ve Akışkan Aşk. İstanbul: Can Yayınları. (İlişkilerin, aile ve arkadaşlık bağlarının “tamir edilmek yerine kullan-at” mantığıyla tüketilmesini, dijital kalabalıklar içindeki derin yalnızlığı açıklayan temel sosyolojik eser).
• Han, Byung-Chul. Yorgunluk Toplumu ve Topluluğun Krizi. İstanbul: Açılım Kitap / Ketebe Yayınları. (İş yaşamındaki “meşguliyet övgüsü”, sürekli ulaşılabilir olma zorunluluğunun bireyde yarattığı ruhsal tükenmişlik ile sokakta ve trafikte patlak veren öfke nöbetlerinin, sosyal cinnetin psikolojik arka planı).
• Debord, Guy. Gösteri Toplumu. İstanbul: Ayrıntı Yayınları. (İnsanın anı yaşamak yerine “fotoğraf çekip sergilemesi”, kendi hayatını yaşamak yerine başkalarının hayatını izlemesi ve sokaktaki mağduriyeti bile bir “seyirlik nesne” gibi kaydetme hastalığının felsefi kökeni).
• Fromm, Erich. Sahip Olmak ya da Olmak. İstanbul: Say Yayınları. (“Nasıl olsa ömrüm kısa her şeyi alayım” diyerek her türlü ev eşyası, kıyafet ve aksesuarı çılgınca tüketen hastalıklı modern bireyin, ‘olmak’ eylemini ‘sahip olmak’ ile ikame etmesini inceleyen temel kaynak).
• Levi, Mario. İstanbul Kitapları ve Denemeleri. (Şehirlerin mekanikleşmesi, toplu taşımayı tuhaf sayıp şahsi araçlarla trafiği kilitleyen modern kibrin eleştirisi ve eski İstanbul’un o naif, nezakete değer veren kentsel kültürünün kaybı bağlamında).
***
Medya Günlüğü sosyal medya hesapları:
