Rusya ile Ermenistan arasındaki ilişkiler uzun süredir gergin bir dönemden geçiyor.
Ermenistan’da Nikol Paşinyan’ın 2018 yılında iktidara gelmesinin ardından Erivan adım adım Moskova’dan uzaklaşmaya başladı. Özellikle son dönemde Ermenistan’ın üye olma perspektifiyle Avrupa Birliği’ne (AB) yakınlaşması Rusya’yı kızdırdı. Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, AB ile Moskova öncülüğündeki Avrasya Ekonomik Birliği (AEB) arasında en kısa süre seçim yapması için Ermenistan’ı yakın geçmişte birkaç kez uyardı.
İki lider arasında son yapılan görüşmenin basına açık bölümünde de bu konu gündeme geldi. Çoğunlukla kapalı kapılar ardında yapılan bu tür gergin konuşmaların bu kez kameraların önünde yapılması sık görülen bir durum değil. Kremlin’in resmi internet sitesine göre iki lider arasındaki diyalog şöyle gelişti:
Putin: Sayın Nikol Vovayeviç, değerli dostlar! Sizi görmekten büyük memnuniyet duyuyorum. Öncelikle en önemli konunun altını çizmek ve söze buradan başlamak istiyorum: Ermenistan ile stratejik ortaklık ve müttefiklik ilkelerine dayanan dostane ve karşılıklı yarara dayalı ilişkilerin geliştirilmesinden yana olduk ve olmaya devam ediyoruz. Bunun Ermeni halkının temel çıkarlarına, Rusya’nın temel çıkarlarına hizmet ettiğini düşünüyoruz. Daha önce sizinle defalarca dile getirdiğimiz gibi, bu yaklaşım iki halkı birbirine bağlayan tarihsel köklere de uygun.
Rusya, Ermenistan’ın yaklaşık yüzde 30’luk payla başlıca ticaret ve ekonomi ortağı ve ülke ekonomisine yatırım yapan en önemli ülkelerden biri. Bu yılın ilk yarısında iki ülke arasındaki ticaret hacmi 2,5 milyar dolara ulaştı.
Sanayi ve tarım, madencilik, nükleer enerjinin barışçıl amaçlarla kullanılması, ulaştırma ve dijital ekonomi alanlarında karşılıklı yarar sağlayan projeler yürütülüyor. Rus şirketleri Ermenistan bütçesinin en büyük vergi mükellefleri arasında yer alıyor; istihdam yaratıyor, modern teknolojiler getiriyor ve ülkenin enerji güvenliğini güçlendiriyor.
Ermenistan’ın Avrupa Birliği’ne katılma yönündeki açıklanmış niyetiyle ilgili konuları da sizinle daha önce birçok kez görüştüğümüzü belirtmek isterim. Bu konuyu hem telefon görüşmelerimizde hem de yüz yüze görüşmelerimizde defalarca ele aldık.
Rusya’nın tutumunu gayet iyi biliyorsunuz: Ermenistan’ın AB’ye yönelmesi, ülkenin ve halkın doğal ve meşru hakkıdır. Ermenistan egemen bir devlettir ve ülkenin hangi yönde ilerleyeceğine Ermeni halkı karar verir.
Ancak bu durum, Ermenistan’ın Avrasya Ekonomik Birliği’nde kalması açısından kuşkusuz sorunlar yaratıyor. Aynı zamanda Ermenistan’ın Avrasya pazarındaki avantajlarının ortadan kalkmasına ve kurulmuş ticaret zincirlerinin kopmasına yol açabilir.
Öte yandan Ermenistan’ın Avrasya entegrasyon süreçlerine katılmaya başlamasının üzerinden 10 yıldan fazla zaman geçti ve bu dönemde ülkenin GSYH’si neredeyse üç katına çıktı. 2015’te 10,6 milyar dolar olan GSYH, 2025 sonunda 29,2 milyar dolara ulaştı. En azından bizim istatistiklerimiz böyle gösteriyor.
Avrasya Ekonomik Birliği ülkelerine yapılan ihracat da 10 kat arttı. Bugün Ermenistan’ın dış ticaretinin yaklaşık yüzde 36’sı Birlik pazarına yönelik.
Dolayısıyla ülkenin bundan sonraki siyasi ve ekonomik yönelimi konusunda elbette Ermeni halkının açık biçimde görüşünü ortaya koyması gerekiyor. Ancak biz, daha önce de söylediğimiz gibi, atılacak adımlara son derece objektif biçimde ve mevcut gerçekleri dikkate alarak yaklaşmanın önemli olduğunu düşünüyoruz.
Tekrar ediyorum: Ermeni halkının vereceği her karara saygı duyacağız. Ermenistan nasıl karar verirse öyle olacak. Ancak ortaya çıkabilecek bu kararlar doğrultusunda bizim de ticaret ve ekonomi politikalarımızı yeniden düzenlememiz gerekiyor. Bu nedenle sizden mümkün olduğunca çabuk bir netliğe kavuşmanızı rica ediyoruz.
Sizin daha önce, bu konuda ileride bir referandum yapılması gerektiğini kamuoyu önünde söylediğinizi hatırlıyorum. Ben de son Avrasya Ekonomik Birliği zirvesinde sizin bu tutumunuzu destekledim. Nikol Vovayeviç Paşinyan’ın bunu kamuoyu önünde açıkladığını özellikle belirttim ve meslektaşlarımızdan da bu yaklaşımı desteklemelerini istedim.
Ne kadar çabuk netleşirsek o kadar iyi. Çünkü bizim de Ermenistan ile ilişkilerimizi, özellikle ekonomik açıdan, nasıl geliştireceğimizi anlamamız gerekiyor.
Örneğin tarım ürünlerine ilişkin düzenlemeler, çeşitli teknik normlar ve standartlar konusunda Avrasya Ekonomik Birliği ile Avrupa Birliği’nin kuralları birbiriyle hiç örtüşmüyor.
Bunu daha önce defalarca yaşadık. Avrupa ile ilişkilerimizin görece normal olduğu dönemlerde bile bazı konularda uzlaşmaya varmaya çalıştık ama hiçbir sonuç alamadık. Avrupalılar oldukça sert ve oldukça inatçı müzakereciler. Neredeyse hiçbir konuda çözüm bulamadık.
Herhalde bir gün yine bu konuyu ele almak gerekecek; hem bizim ekonomimizin hem de Avrupa ekonomisinin temel çıkarlarını ve bazı alanlardaki birbirini tamamlayıcı özelliklerini göz önünde bulundurarak.
Umarım bütün bu krizler bir gün sona erer. Ama krizler sona erse bile… Avrupa ile iyi ilişkilerimizin olduğu dönemde bile anlaşmaya varmak çok zordu.
Dolayısıyla bu durumda Avrupa mallarının Ermenistan üzerinden bizim pazarımıza girmesi, hizmetlerin aktarılması ve benzeri konularda kesinlikle sorunlar ortaya çıkacaktır. Bunun gibi binlerce mesele var. Bu alanda neler olacağını anlamak istiyoruz.
Umarım şimdi sizinle bütün bu konuları sakin, dostane ve aynı zamanda iş odaklı bir ortamda konuşabiliriz.
Paşinyan: Çok teşekkür ederim, Vladimir Vladimiroviç. Öncelikle bu görüşmeden ve böyle bir fırsat bulmuş olmaktan büyük memnuniyet duyuyorum. Çünkü gerçekten de görüşmemiz gereken çok sayıda konu birikti.
Her şeyden önce, Rusya Federasyonu ile ilişkilerimizi daha da geliştirmeye ve derinleştirmeye ilgi duyduğumuzu teyit etmek istiyorum.
Ancak son yıllarda bölgemizde ve Ermenistan’ın çevresinde genel olarak durumun değiştiğini de kabul etmemiz gerekiyor. Bize göre artık duruma bu açıdan bakmalıyız.
Çünkü Rusya ile Ermenistan arasındaki ilişkiler çatışmalı bir ortamda farklı bir anlam taşıyordu. Şimdi ise bölgede barış sağlandığına göre, duruma yeni bir gözle bakmamız gerektiğini düşünüyoruz.
Bunun ilişkilerimizin gelişmesine hizmet edeceğine inanıyorum. Biz ilişkilerimizi derinleştirmeyi ve geliştirmeyi düşünüyoruz ve bunun bizim için çok önemli olduğunu belirtmek istiyorum.
Rus şirketlerinden söz ettiniz. Bugün de bu konuyu görüştük. Ermenistan’da çok sayıda Rus şirketi son derece başarılı bir şekilde faaliyet gösteriyor. Kârlılar, gelişiyorlar ve vergi ödüyorlar. Bu konuda haklısınız.
Ancak bu şirketleri iki gruba ayırmak gerekiyor: Başarılı biçimde faaliyet gösteren, kâr eden ve gelişen şirketler var. Ama ne yazık ki kâr etmeyen ve gelişmeyen şirketler de var.
Bunun hem Ermenistan hem de Rusya Federasyonu açısından bir sorun olduğunu düşünüyorum. Bu da üzerinde durmamız ve bu konunun ayrıntılarını görüşmemiz gereken bir mesele.
AB konusuna gelince…
Bu konu hem çalışma düzeyinde hem de kamuoyunda çok tartışılıyor. Geçen yıl Ermenistan’ın Avrupa Birliği’ne katılım sürecini başlatmasına ilişkin bir yasa kabul ettik. Burada özellikle ‘katılım sürecini başlatmak’ diyorum.
Bu yasanın Avrasya Ekonomik Birliği kapsamındaki yükümlülüklerimizle ne ölçüde bağdaştığı konusunda çok fazla tartışma yaşandı.
Biz hem bu yasadan önce hem de sonra Rusya ile Ermenistan arasındaki anlaşmaları ve Avrasya Ekonomik Birliği kapsamındaki anlaşmaları inceledik.
Açık konuşmak gerekirse, Ermenistan’ın Rusya Federasyonu’na ve Avrasya Ekonomik Birliği’ne karşı mevcut yükümlülüklerinden herhangi birinin ihlal edildiğini tespit etmedik.
Çünkü Avrasya Ekonomik Birliği Antlaşması’nda, bir ülkenin Birlik’ten ayrılmaya karar vermesi durumunda ne yapılacağı açıkça belirtiliyor.
Hatta orada bir üye devletin örgütten çıkarılmasına ilişkin herhangi bir düzenleme de yok.
Şöyle bir düzenleme var: Bir ülke Avrasya Ekonomik Birliği’nden ayrılmaya karar verirse, ortaklarını bundan altı ay önceden haberdar etmek zorunda.
Bence mevcut duruma bu açıdan bakmalıyız. Şu anda biz ortaklarımıza Avrasya Ekonomik Birliği’nden ayrılacağımızı bildirmiş değiliz.
Bence bu gerçeği esas almalıyız.
Bu arada referandum konusu da çok tartışıldı. Açık söylemek gerekirse, bu yasanın kabul edilmesi referandum fikrinden vazgeçmek anlamına geldi.
Çünkü o dönemde parlamento bu yasayı kabul etmeseydi… Hatırlatmak isterim, yasa sivil toplum tarafından başlatılmıştı. Ermenistan vatandaşlarının imzalarını toplamış ve Anayasa’nın tanıdığı bu imkânı kullanarak tasarıyı parlamentoya sunmuşlardı.
Parlamento yine reddetseydi, girişimin sahipleri 250 bin imza daha toplama hakkına sahip olacaktı. Parlamento ikinci kez reddetseydi, Ermenistan’da referandum yapılması gerekecekti.
Dolayısıyla bu yasanın kabul edilmesiyle aslında referandum fikrinden vazgeçmiş olduk.
Peki neden vazgeçtik?
Çünkü az önce sizinle de paylaşma fırsatı bulduğum üzere, bu mesele henüz halkımızın önüne konulabilecek şekilde olgunlaşmış değil.
Bu yasayı neden kabul ettik?
Birincisi, referandum yapmamak için.
İkincisi ise daha önce kamuoyu önünde defalarca söylediğim gibi, ülkemizin ve halkımızın alternatiflere sahip olması bizim için çok önemli.
Bence bu meşru bir hedef.
Bu, Avrasya Ekonomik Birliği’nden memnun olmadığımız anlamına gelmiyor. Evet, Birlik bünyesinde çözülmesi gereken birçok konu var. Bunları her zaman görüşüyoruz; hem stratejik hem de taktik meseleleri.
Biz sadece, özellikle bugünkü uluslararası ortamda, herhangi bir ülkenin alternatiflere sahip olmasının önemli olduğunu düşünüyoruz.
Bugün bunu da görüştük. ŞİÖ zirvesinin teması ‘çok kutuplu dünya düzeni’ydi. Yani bir devletin, bir ülkenin alternatiflere sahip olması meşru bir hedef olarak kabul ediliyor.
Bu süreç Rusya’ya karşı değil, Avrasya Ekonomik Birliği’ne karşı değil.
Çünkü Rusya Federasyonu ile ilişkilerimize gerçekten çok büyük değer veriyoruz. Sizin de söylediğiniz gibi, bu ilişkiler ülkemiz açısından son derece önemli.
Bu ilişkilerin Rusya Federasyonu için de önemli olduğunu umuyoruz.
Bence hem Ermenistan Cumhuriyeti hem Rusya Federasyonu hem de biz şahsen bu ilişkilere büyük özen göstermeliyiz.
Ben şahsen ve hükümetimiz bu ilişkilere büyük önem veriyoruz. Sizin de aynı şekilde yaklaştığınızdan eminim.
Bunun için size teşekkür etmek istiyorum.”
Putin: Sayın Nikol Vovayeviç! Şimdi sizinle biraz tartışacağız. Sizinle her konuda, bu konuda da tartışmak benim için her zaman ilginç. Ancak temel meselede sizinle aynı fikirde olmadığımı söylemek zorundayım. Siz, çıkış konusunda herhangi bir açıklama yapmadığınızı söylediniz. Ancak başka bir ekonomik örgüte katılım sürecini başlatan yasanın kabul edilmesi, fiilen bizim örgütümüzden çıkma yönünde bir açıklama anlamına geliyor. Çünkü hem orada hem burada bulunmak birbiriyle bağdaşmıyor. Sorun da bu. Neyse, gelin şimdi bütün bunları sakin sakin konuşalım.
Paşinyan: Evet. Benim düşündüğüm ve kamuoyu önünde de söylediğim şu: Bir gün çok net bir seçim yapmak zorunda kalacağımızı biliyoruz. Ancak bizim tutumumuz, o günün henüz gelmediği ve bunun şu anda yapılması gereken bir şey olmadığı yönünde. Çünkü şu anda fiilen bir alternatifimiz yok. Bu alternatif henüz gerçek anlamda oluşmadı. Eğer bir gün oluşursa, o zaman elbette seçimimizi yapacağız. Referandum yoluyla da olabilir, referandumsuz da. Böyle seçenekler de var. Sizinle bu konuşmayı memnuniyetle sürdüreceğim ve bütün sorularınızı yanıtlayacağım.
Putin: Halkın her zaman bir seçeneğinin olması gerektiği konusunda sizinle aynı fikirdeyim. O halde seçeneği halka sunun ve bu konuyu kapatalım. Hepsi bu. En basit yol, halka sormaktır: “Ne istiyorsunuz? Böyle mi, şöyle mi?” Hepsi bu.
Fotoğraf: kremlin.ru
İlgili haber:
***
Medya Günlüğü sosyal medya hesapları:
