Bir lider, kendi iktidarını ne zaman ülkenin bekasıyla karıştırmaya başlar? Tarihin en eski ve en ağır bedeller doğuran yanılgılarından biri, tam da bu sorunun cevabında gizlidir.
Siyaset psikolojisi açısından tehlikeli kırılma, bir yöneticinin kendi siyasi varlığını ve iktidarını koruma arzusunu yüce bir ideal ya da ulusal kurtuluş davası olarak görmeye başladığı noktada ortaya çıkar. Böyle bir durumda lider, kendi çıkarlarıyla toplumun ortak çıkarları arasındaki ayrımı giderek kaybedebilir. Gerçeklikle arasındaki mesafe açıldıkça da yanlış yerde, yanlış araçlarla doğru sonucu aramaya başlar.
Bu paradoksu en zarif ve ironik biçimde özetleyen anlatılardan biri, tasavvuf geleneğinde İbrahim Edhem’e atfedilen meşhur kıssadır. Rivayete göre Belh hükümdarı İbrahim Edhem, bir gece sarayında uyurken damdan gelen sert ayak sesleriyle irkilir. Pencereden başını uzatıp gecenin karanlığında ne aradıklarını sorduğunda, karanlığın içinden gizemli bir ses yükselir: “Kaybolan devemizi arıyoruz.” İbrahim Edhem, bu mantıksızlığa “Sarayın damında hiç deve aranır mı?” diye çıkışınca yukarıdan şu karşılık gelir:
“Sarayın damında deve aranmaz da atlas döşeklerde ve sultanlık tahtında Allah bulunur mu sanırsın?”
Bu kıssa, yüzyıllar öncesinden bugünün muktedirlerine de ulaşan bir uyarı gibidir. Kendi konforunu ve iktidarını hakikatin önüne koyan bir anlayışın atlas döşeklerinde ne hakikat ne de toplumsal bir cennet yeşerebilir.
Kıssada hükümdarı uyaran ses, tasavvufi anlatının diliyle ilahi bir ikazdır. Modern dünyada ise saray duvarlarını aşarak içeridekilere gerçeği hatırlatan o “damdaki ayak sesleri”, halkın eleştirisi, özgür basının haberleri, hukukun denetimi ve toplumun vicdanıdır. Bir yönetimin gerçeklikle bağını koruyabilmesi, kendisine ulaşan eleştirel geri bildirimleri duyabilmesine bağlıdır. Oysa siyasal tarih, halkın ve hukukun sesine kulaklarını tıkayan, kendi güç saraylarının içinde hâlâ bir cennet kurabileceklerini sanan liderlerin yarattığı yıkımlarla doludur. Bu yıkımların arkasında ise çoğu zaman gücün dönüştürücü etkisi vardır: Bu etki, liderin psikolojisini ve davranışlarını zamanla değiştirir.
Hubris Sendromu
Siyaset psikolojisi ve liderlik literatüründe bu dönüşümü açıklamak için başvurulan kavramlardan biri, David Owen’ın “Hubris Sendromu”dur. Owen’a göre uzun süre ve yoğun biçimde güç kullanan bazı siyasi liderlerde aşırı öz güven, eleştiriye kapalılık ve kendi yargılarını sorgulanamaz görme eğilimi gelişebilir. Bu kavram, üzerinde uzlaşılmış bağımsız bir psikiyatrik tanıdan ziyade, gücün lider davranışları üzerindeki olası etkilerini açıklamaya yönelik bir çerçevedir. Güç, denetim mekanizmalarından uzaklaştıkça liderin kendi çıkarlarını ulusun kaderiyle özdeşleştirmesine ve eleştirel düşünceden giderek uzaklaşmasına zemin hazırlayabilir.
Owen’ın tanımladığı psikolojik eğilimlerin izlerini tarihin farklı dönemlerinde görmek mümkündür. Coğrafyalar ve ideolojiler değişse de aynı yanılgı tekrarlanır. Ian Kershaw’ın Hitler: 1889-1936 – Hubris adlı biyografisinde ortaya koyduğu tarihsel portreye göre Adolf Hitler, Almanya’yı yeniden büyük bir güce dönüştürme ve üstün bir medeniyet kurma iddiasıyla yükseldi. Ancak eleştirel aklın tasfiye edildiği, iktidarın kişiselleştiği ve siyasal şiddetin kurumsallaştığı bir düzen, insanlık tarihinin en büyük felaketlerinden birine yol açtı. Josef Stalin ise sınıfsız ve adil bir toplum kurma iddiasıyla şekillenen Sovyet düzeninde, zorunlu kolektifleştirmenin yol açtığı kıtlıklarla, Büyük Terör’ün kitlesel infazlarıyla ve baskıcı yönetim mekanizmalarıyla korku iklimini derinleştirdi. Timothy Snyder’ın Kanlı Topraklar (Bloodlands) adlı eserinde tarihsel belgelerle ele aldığı bu dönem, Stalin yönetiminin yarattığı kitlesel şiddetin boyutlarını gözler önüne serer. Her iki liderin vaat ettiği toplumsal ideal, milyonlarca insan için baskı, korku ve yıkımla özdeşleşti. Oysa korkunun ve güvensizliğin egemen olduğu bir toplumda özgürlük ve toplumsal güvenin kalıcı biçimde inşa edilmesi mümkün değildir.
Bu yanılgının yalnızca totaliter rejimlere özgü olmadığını yakın tarih de gösteriyor. Köklü bir demokratik sistemin zirvesinde yer alan Richard Nixon, halkına hukuk ve düzen ile istikrar vaat etmiş; ancak başkanlığını korumak amacıyla hukuka aykırı girişimlerde bulunmuştu. Stanley I. Kutler’in The Wars of Watergate adlı eserinde ayrıntılı biçimde ele aldığı Watergate skandalı, Nixon’ın yönetimi altında ortaya çıkan ağır bir anayasal krize dönüştü. Temsilciler Meclisi Yargı Komitesi’nin azil maddelerini kabul etmesinin ardından Nixon, 9 Ağustos 1974’te istifa etmek zorunda kaldı. Watergate, hukuku çiğneyerek hukuk düzenini korumaya çalışmanın nasıl bir siyasal çelişkiye dönüşebileceğini gösteren çarpıcı bir örnekti.
Siyasete yansımaları
İktidarı koruma arzusunun hukuki sınırları zorlaması, günümüz siyasetinde de farklı biçimlerde karşımıza çıkıyor. Moskova’da Vladimir Putin yönetimi, tarihsel ihtişam ve ulusal güvenlik söylemini öne çıkarırken, 2022’de Ukrayna’nın işgalinin ardından Rusya’da kabul edilen yasal düzenlemeler, Rus Silahlı Kuvvetleri’nin faaliyetleri hakkında resmî açıklamalarla çelişen bilgilerin yayılmasını cezai yaptırımlara bağladı. Bu düzenlemeler, bağımsız gazeteciliği ve alternatif bilgi akışını ciddi biçimde sınırlandırdı. Atlantik’in öte yakasında Donald Trump’ın 2020 başkanlık seçimlerinin hileli olduğu yönündeki iddiaları, kendi yönetiminde görev yapmış üst düzey yetkililerin ve seçim sonuçlarını inceleyen yargı mercilerinin değerlendirmeleriyle desteklenmemesine rağmen siyasi mobilizasyonun önemli araçlarından biri hâline geldi. ABD Kongresi’nin 6 Ocak Komitesi raporu, Trump’ın kendi kampanya ekibinden ve Adalet Bakanlığı yetkililerinden seçimde sonucu değiştirecek bir usulsüzlük bulunmadığı yönünde bilgi aldığını ortaya koydu. Orta Doğu’da ise Binyamin Netanyahu yönetimi döneminde Gazze’ye yabancı gazetecilerin bağımsız erişiminin kısıtlanması, İsrail’deki askerî sansür uygulamaları ve savaş bölgesinde çalışan gazetecilerin güvenliğine ilişkin ciddi endişeler, kamuoyunun gelişmeleri bağımsız biçimde değerlendirmesini güçleştirdi.
Elbette bu örnekler aynı siyasi mekanizmanın özdeş biçimleri değildir. Gerçeği kendi lehine çarpıtmak başka, gerçeğin dile getirilmesini hukuki yaptırımlarla sınırlandırmak başkadır. İlkinde toplumun gerçekliği algılama biçimi etkilenmeye çalışılır; ikincisinde ise alternatif bilgilerin dolaşımı ve ifade edilmesi engellenir. Hitler ve Stalin gibi totaliter liderlerin yönetimlerinde ise propaganda, kurumsal tahakküm ve kitlesel şiddet çok daha kapsamlı bir denetim düzeninin parçaları hâline gelmiştir. Bu farklılıkları göz ardı etmeden söylenebilecek ortak nokta şudur:
İktidarın kendi bekası ile toplumun ortak çıkarları arasındaki sınır silikleştiğinde, kullanılan araçlar vaat edilen amaçlarla çelişmeye başlar. Korkuyla adalet, kutuplaşmayla huzur, hukuksuzlukla istikrar ya da yıkımla güvenlik inşa etmeye çalışmak, tıpkı kadim kıssadaki gibi hem akla hem de toplumsal gerçekliğe aykırı bir çabadır.
Bu psikolojik dönüşümü açıklamak üzere sosyal psikolog Dacher Keltner ve çalışma arkadaşlarının güç üzerine geliştirdikleri yaklaşım, gücün insan davranışında yaratabileceği psikolojik değişimi anlamak açısından önemli bir çerçeve sunar. Araştırmacılara göre güç, bireyin ödüllere yönelme ve eyleme geçme eğilimini artırırken davranışsal ketlenmeyi azaltabilir. Bu durum, bazı koşullarda kişinin başkalarının ihtiyaçlarına ve geri bildirimlerine daha az dikkat etmesine zemin hazırlayabilir. Böylece güç, yalnızca başkaları üzerinde kurulan bir etki olmaktan çıkar; kişinin dikkatini, karar verme süreçlerini ve başkalarıyla ilişki kurma biçimini de etkileyen psikolojik bir faktöre dönüşür.
Tahakküm ve prestij
Burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor: Sorun gücün kendisi değil, nasıl elde edildiği ve kullanıldığıdır. Cheng ve çalışma arkadaşlarının (2013) ortaya koyduğu tahakküm (dominance) ve prestij (prestige) ayrımı, iktidarın toplumsal etki oluşturma biçimlerini anlamak açısından önemli bir kuramsal çerçeve sunar. Tahakküm, korku, baskı ve yıldırma yoluyla başkaları üzerinde güç kurmaya dayanırken; prestij, bilgi, uzmanlık ve deneyimin başkaları tarafından değerli bulunması ve gönüllü olarak kabul görmesiyle toplumsal etki kazanmayı ifade eder. Bununla birlikte, prestije dayalı toplumsal kabul, iktidarın sınırsızlaşmasını önlemek için tek başına yeterli değildir.
Kurumsal denetim ve hesap verebilirlikle desteklenmeyen güç, başlangıçta saygınlığa dayansa bile zamanla eleştiriye kapanabilir ve kendi meşruiyetini sorgulama kapasitesini yitirebilir. Dolayısıyla sağlıklı bir siyasal liderlik, yalnızca toplumsal kabul ve saygınlığa değil, eleştirel geri bildirime açıklığa, kendi sınırlarının farkındalığına ve hesap verebilirliği güvence altına alan kurumsal mekanizmalara da dayanmalıdır.
Bütün bunlar, “damdaki ayak sesleri”ni yalnızca halkın sesiyle özdeşleştirmenin yeterli olmadığını gösteriyor. Çünkü kamuoyu da propaganda, kutuplaşma ve dezenformasyonun etkisi altında kalabilir. Gerçeklikle bağın korunması, yalnızca halkın sesini duymakla değil; özgür basının, bağımsız yargının, bilimsel ve eleştirel düşüncenin ve demokratik denetim mekanizmalarının birlikte işlediği çoğulcu bir kamusal alanın varlığıyla mümkündür. Hesap vermeyen güç, bilgi yalıtımı ve eleştirel geri bildirimin ortadan kalkması birbirini beslediğinde, iktidar giderek kendi gerçekliğini üretmeye başlar.
Bugünün siyasetinde asıl açmaz, sarayların damında yürüyecek birilerinin kalmamış olması değil; iktidar sahiplerinin yüzleşmekten kaçındıkları hakikati duymamak için saraylarının pencerelerini kendi elleriyle kapatmalarıdır. Kendi gerçekliğine hapsolan iktidar, zamanla eleştirel geri bildirime de sağırlaşır. Bunun somut bir örneği, Trump yönetiminin 2026 ara seçimlerinde Cumhuriyetçilerin Kongre’nin her iki kanadında da çoğunluğu kaybetmesiyle seçmen tepkisinin sonuçlarıyla yüzleşmek zorunda kalmasıdır. İktidar sahipleri eleştirel sesleri susturabilir; ancak bunun bedelini kimi zaman sandıkta ve tarih önünde kendileri, kimi zaman ise bunu toplumlar öder.
Bütün bunların ardında iktidarın en büyük yanılsaması yatar: Kendi kurduğu düzeni cennet sanması; en büyük trajedisi ise o cennette yaşayanların gerçekliğini görememesidir. Oysa gerçekler, duyulmadıkları için ortadan kaybolmaz; yalnızca bir gün çok daha ağır sonuçlarla kendilerini hatırlatırlar.
Kaynaklar
- Owen, D., & Davidson, J. (2009). Hubris syndrome: An acquired personality disorder? A study of US Presidents and UK Prime Ministers over the last 100 years. Brain, 132(5), 1396–1406.
- Keltner, D., Gruenfeld, D. H., & Anderson, C. (2003). Power, approach, and inhibition. Psychological Review, 110(2), 265–284.
- Snyder, T. (2022). Kanlı Topraklar: Hitler ve Stalin Arasında Kapana Kısılan Avrupa (Ş. Turan, Çev.). İstanbul: Salon Yayınları. (Özgün eser 2010’da yayımlanmıştır.)
- Reuters. (2022, 5 Mart). Global news media on defensive after Putin signs ‘fake news’ law.
- Reuters. (2021, 15 Şubat). Fact check: Courts have dismissed multiple lawsuits of alleged electoral fraud presented by Trump campaign.
***
Medya Günlüğü sosyal medya hesapları:
