Dalgaları izlediniz mi hiç?
Kıyıya vuran her dalga bir öncekine benzer görünür. Ama hiçbirinin şekli, gücü, hızı ve bıraktığı iz aynı değildir. Bir bulut diğerinin aynısı değildir. Bir kar tanesi milyarlarcası arasında kendine özgü bir desen taşır. Sonbaharda yere düşen yaprakların hiçbiri birbirinin eşi değildir.
Yağmur aynı gökten iner ama aynı yere, aynı açıyla düşmez. Rüzgâr her estiğinde başka bir türkü söyler. Güneş her sabah doğar ama hiçbir gün doğumu bir öncekini tekrar etmez. Nehirler aynı yatağı takip eder ama içlerinden akan su her an yenilenir.
Ağaçlar aynı toprağa kök salar ama her biri ışığı farklı yönden arar. Çiçekler aynı bahçede açsa da kokuları ve renkleri farklıdır. Kuşlar aynı gökyüzünde uçar ama her biri kendi sesiyle öter. Yıldızlar aynı geceyi aydınlatır ama hiçbiri diğerinin yerini dolduramaz.
İnsan da doğanın bir parçasıdır. Ama nedense bunu en çok unutan da odur.
Peki insan neden “benim gibi ol” der? Bence bu insanın insana aynılık dayatması, varoluşu inkar etmektir. Varlık, tekrarla değil, tekillikle tek olmakla vardır. Herakleitos’un dediği gibi aynı nehre iki kez giremeyiz. Bunun anlamı şu: Ne nehir aynı nehirdir ne de biz aynı insan. Bir insana “benim ırkımdan ol, benim dinimden ol, benim gibi düşün” demek, doğanın en temel yasasına karşı gelmektir. Spinoza, her varlığın kendi varlığını sürdürme çabası içinde olduğunu söyler. Buna conatus der. Bir çiçeğin rengini beğenmediğin için onu koparamayacağın gibi, bir insanın inancını beğenmediğin için onu yok sayamazsın.
Varoluşçu felsefeye göre kimse başkasının hayatının provası değildir. Herkes kendi anlamını kendi kurar. Aynı evde büyüyen iki kardeşin bile çocukluğu farklıdır. Aynı cümleyi duyan iki kişi ondan bambaşka anlamlar çıkarır. Söz, söyleyenin ağzından çıktığı gibi değil; dinleyenin geçmişinden, yarasından ve ruhundan süzülerek anlam kazanır.
O yüzden birine “benim gibi ol” demek felsefi olarak şudur: Senin varoluş hakkını tanımıyorum.
İnsanın bir başkasını kendine benzetme isteği, kendine güvensizliktir. Psikoloji, bu dayatmanın kökünde genellikle üstünlük değil, korku olduğunu söyler. İnsan, belirsizlikten korkar. Kendinden farklı olanı anlamak emek ister. Jung’un dediği gibi, insan kendi gölgesiyle yüzleşmekten korktuğu için başkasını karanlık ilan eder. “Benim ırkım, benim dinim, benim siyasi görüşüm, benim kültürüm en doğrusu” diyen kişi, aslında şunu söylemektedir: Farklı olan var olursa benim kimliğim sarsılır. O taşıdığı kimlik, inandığı din, savunduğu fikirlerin temeli zayıf olduğundan yıkılacağı korkusundan böyle bir anlayışa sahiptir.
Oysa sağlıklı bir benlik, başkasını yok ederek değil, kendisi kalarak var olur. Bir insan ana dilini yasaklamak, bir kuşun ötüşünü yasaklamak kadar absürttür. Bir insanın inancını aşağılamak, bir çiçeğin neden kırmızı açtığını sorgulamak kadar ilkeldir.
Psikolojide buna “ötekileştirme” denir. Kişi kendi içindeki yetersizlik duygusunu, dışarıda bir düşman yaratarak bastırır. Derisinden ötürü öldürülen, dilinden ötürü aşağılanan, dininden ötürü dışlanan, düşüncesinden ötürü hapsedilen insan, aslında bir başkasının kendi güvensizliğinin kurbanıdır.
Olgun insan, farklılık karşısında tehdit hissetmez. Çünkü bilir ki, farklı olan eksik değildir.
Tek tipleştirme toplumu çürütür. Sosyolojik bir mantık bize şunu hatırlatır: Eğer bütün ağaçlar aynı olsaydı orman olmazdı. Kereste deposu olurdu. Eğer bütün çiçekler aynı açsaydı bahar bu kadar güzel görünmezdi. Toplum, aynılık üzerine değil, farklılıkların bir arada yaşayabilmesi üzerine kurulduğunda medeniyet olur. Durkheim’ın deyimiyle, modern toplumları ayakta tutan şey mekanik dayanışma, yani herkesin aynı olması değil; organik dayanışmadır, yani farklı olanların birbirini tamamlaması.
Bir toplumda herkes aynı düşünmek zorunda bırakılırsa ne bilim gelişir ne sanat doğar ne de vicdan kalır. Unutmayın ilerleme, itirazdan, farklı sesten, alternatif düşünceden doğar.
Tarih bize çok açık bir şey öğretiyor: “Benim ırkım üstündür” diyenler toplama kampları kurdu. “Benim dinimden olmayan yaşamasın” diyenler engizisyonları kurdu. “Benim siyasi görüşümden olmayan haindir” diyenler nice ülkeyi iç savaşa sürükledi.
Oysa gerçek adalet, herkesi aynı yapmak değildir. Gerçek adalet; farklı olanın da yaşayabildiği, kendisi olabildiği, anadilini konuşabildiği, inancını yaşayabildiği ve değer gördüğü bir düzen kurabilmektir.
Açık konuşalım:
Ben sana benzemek zorunda değilim. Irkım senin ırkın gibi olmak zorunda değil.
Dinim senin dinin gibi olmak zorunda değil.
Dilim senin dilin gibi olmak zorunda değil.
Düşüncem senin düşüncenin kopyası olmak zorunda değil.
Kültürüm senin kültürünün tekrarı olmak zorunda değil.
Hayatım senin hayatının provası olmak zorunda değil.
Benzemediğim için düşmanın değilim. Farklı olduğum için eksik değilim. Senin gibi inanmadığım için değersiz değilim. Senin gibi konuşmadığım için tehlikeli değilim. Arthur Schopenhauer’ın meşhur benzetmesinde bahsettiği: Hangi çiçek, diğerine “neden sarı açtın” diye ayıplar?
Hangi kuş, “farklı ötüyorsun” diye diğerine yasak koyar?
Hangi ağaç, yanındaki ağaca “neden benden farklı büyüdün” diye savaş açar?
Hiçbiri. Çünkü doğa, farklılığıyla vardır.
İnsan olmak, birbirine benzemek değil; birbirinin farklılığına saygı duymaktır.
Doğa bize her gün sessizce bunu anlatır. Dalgalarla, bulutlarla, rüzgârla, yıldızlarla, mevsimlerle… Tekrar vardır; fakat tıpatıp aynılık yoktur.
İşte yaşamın en büyük güzelliği de tam burada saklıdır. Evren birbirinin kopyalarından değil, birbirini tamamlayan farklılıklardan oluşur. insan, başkasını kendine benzetmeye çalıştığı kadar değil, başkasının kendisi olmasına izin verdiği kadar insandır. İnsan da ancak bu gerçeği kabul ettiğinde hem kendisiyle hem de başkalarıyla barışabilir. İnsanlık, aynılığın güvenli sığınağından çıkıp farklılığın kutsal hakikatine sığındığı gün gerçekten insan olacak. O gün kimse kimseye “benim gibi ol” demeyecek.
Herkese sadece şunu söylemek gerekiyor: Sen başka bir renksin, ben başka. Ama aynı tablodayız. Ben ben olarak, sen sen olarak kal; dünya böyle daha güzel.
***
Medya Günlüğü sosyal medya hesapları:
