Hiç merak ettiniz mi, Türkçede kelimenin başına en çok hangi harf geliyor?
Birçok kişinin ilk cevabı muhtemelen A harfi olur. Alfabede ilk sırada, günlük hayatta çok sık karşımıza çıkıyor ve aklımıza gelen pek çok temel kelime A ile başlıyor: adam, ad, aile, akıl, ana, araba, ağaç…
Ama gerçekten öyle mi?
TDK Türkçe Sözlük’ün 2023’te yayımlanan 12. baskısında 82 bin 135 madde başı bulunuyor. Sözlüğün harf bölümlerine bakıldığında en kalabalık mahallelerden, yani harf gruplarından birinin, hatta en büyüğünün K olduğu görülüyor.
Eski Türkçe Sözlük baskılarında K bölümünün sözlüğün yaklaşık yüzde 12’sini kapladığına ilişkin veriden hareketle, bugünkü 82 bin 135 madde başı üzerinden kaba bir hesap yapıldığında K ile başlayan kelimelerin sayısının yaklaşık 10 bin civarında olabileceği söylenebilir.
Bu rakam, TDK’nin yayımladığı resmî bir harf harf madde başı sayımı değil, sözlükte K bölümünün kapladığı yaklaşık alandan hareketle yapılmış bir tahmin.
Yine de ilginç bir sonuç.
Bu hesap doğruysa, TDK Türkçe Sözlük’teki her sekiz madde başından biri K ile başlıyor demektir.
Türkçenin sözlük haritasında A, B, S ve M gibi harfler de oldukça kalabalık gruplar oluşturuyor. Bazıları Türkçenin kendi kelime üretme gücünden, bazıları ise yüzyıllar boyunca Arapçadan, Farsçadan, Fransızcadan ve başka dillerden gelen kelimelerden besleniyor.
Bu kadar çok kelimenin başında K harfinin bulunmasının nedenlerinden biri, Türkçede hem çok eski hem de çok yaygın kelimenin bu harfle başlaması:
Kapı, kafa, kalp, kadın, kardeş, kara, kar, kitap, kış, kır, köy, kuş, kum, küçük…
Bunların yanı sıra K ile başlayan çok sayıda fiil de Türkçenin kelime üretme gücünü artırıyor:
Konuşmak, koşmak, korumak, kullanmak, kazanmak, kurmak, kırmak…
Türkçe eklemeli bir dil olduğu için, bir kelimenin çevresinde geniş bir kavram ailesi oluşabiliyor. Bir kökten yeni anlamlar, sıfatlar, isimler ve terimler doğuyor.
K bu açıdan sözlüğün en yoğun kullanılan harflerinin başında geliyor.
Ama tabii A’nın sözlükteki önemi tartışılmaz.
Türkçenin en temel kelimelerinden bazıları A ile başlıyor. Üstelik bu harf, tarih boyunca dile giren Arapça ve Farsça kökenli çok sayıda kelimeyi de bünyesinde barındırıyor:
Adalet, akıl, aşk, ahlak, alem, anlam, araştırma, alışkanlık, anlayış…
A aynı zamanda Türkçenin kelime aileleri bakımından da oldukça verimli harflerinden biri.
Ancak alfabede ilk sırada olması, sözlükte de otomatik olarak birinci olduğu anlamına gelmiyor. Günlük hayatta çok sık kullandığımız bir harf, sözlükteki toplam madde başı sayısında başka bir harfin, K’nin gerisinde kalıyor.
B harfi de Türkçede son derece sık kullanılıyor:
Baş, baba, balık, bahçe, barış, bilgi, bilim, biçim, bütün, bugün, bulut, büyük…
B ile başlayan kelimelerin bir bölümü Türkçenin çok eski katmanlarından geliyor. Bir bölümü ise tarih boyunca farklı dillerden alınmış.
Ayrıca bilmek, bulmak, bakmak, başlamak, beklemek, bırakmak, bitmek gibi temel fiiller de B’nin kelime dünyasını genişletiyor.
S’nin dünyası
S harfi belki de Türkçenin tarih boyunca kurduğu ilişkilerin en görünür örneklerinden biri.
Savaş, su, ses, sevgi, soru, söz, sokak, sanat, siyaset, sistem, spor…
Bu harfin altında Türkçe kökenli kelimelerle birlikte Arapça, Farsça, Fransızca ve diğer dillerden gelen çok geniş bir kelime dünyası bulunuyor.
Özellikle bilim, sanat, siyaset ve modern yaşamla ilgili çok sayıda kavramın S ile başlaması, bu bölümü sözlükte oldukça kalabalık hale getiriyor.
M ile başlayanlar
M harfi de ilk bakışta tahmin edilenden daha güçlü olabilir:
Merak, mutluluk, mesele, meclis, medeniyet, mücadele, müzik, mühendislik, modern, milyon…
M’nin altında özellikle Arapça, Farsça ve Batı dillerinden Türkçeye geçmiş geniş bir kelime hazinesi bulunuyor.
J, P ve V
Alfabenin her harfi aynı sıklıkta kullanılmıyor. Bazı harfler Türkçede doğal olarak daha sınırlı bir kelime dünyasına sahip.
J bunların en belirgin örneklerinden biri. Türkçenin eski ses sisteminde yer almayan bu harf, daha çok başka dillerden gelen kelimelerle hayatımıza girdi:
Jandarma, jet, jüri, jest…
P ve V de Türkçenin eski söz varlığında K, B veya A kadar merkezi bir yere sahip değil. Bu harflerle başlayan birçok kelime, tarih boyunca başka dillerden Türkçeye girdi.
Diğer bazı ilginç notlarsa şöyle:
Türkçenin ses kuralları gereği, öz Türkçe olan kelimelerin başında bazı harfler bulunmaz. Bu harflerle başlayan kelimelerin neredeyse tamamı yabancı dillerden geçmiştir:
Türkçede Ğ harfi ile başlayan hiçbir kelime yoktur.
L, R, J, O, Ö harfleri: Öz Türkçe kelimeler bu harflerle başlamaz. Örneğin limon, radyo, jilet gibi kelimeler yabancı kökenlidir.
***
Medya Günlüğü sosyal medya hesapları:
