Geçen hafta yaşanan son derece önemli bazı gelişmeler, 90 yıllık Montrö Boğazlar Sözleşmesi merkezinde pek çok ülkeyi ilgilendiren, bu arada Rusya’nın da açık ya da perde arkasından müdahil olduğu bir polemik başlattı.
Mart ayının son günlerinde görünürde birbirinden bağımsız iki önemli gelişme meydana geldi.
Önce 26 Mart sabah saatlerinde İstanbul Boğazı’nın 15 mil açığında Karadeniz’de seyreden bir milyon varil ham petrol yüklü Altura tankerinde patlama oldu. Bir Türk şirketi tarafından işletilen Sierra Leone bandıralı tankere insansız hava ve deniz araçlarıyla saldırı düzenlenmişti. Moskova, Rusya’nın Novorossiysk Limanı’ndan ayrılan gemiye yapılan saldırıyla ilgili olarak Ukrayna’yı suçladı. Rus yetkililer, saldırının Birleşik Krallık ve Almanya’nın onayı ve desteğiyle düzenlendiğini öne sürdü; Kiev’den doğrulama ya da yalanlama gelmedi. Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Öncü Keçeli ise, “Ham petrol taşıyan Altura isimli, Sierra Leone bayraklı ve Türk işletenli tankere yönelik Karadeniz’de gerçekleştirilen saldırıyı büyük endişeyle karşılıyoruz” açıklamasında bulundu.
Hemen bir gün sonra, 27 Mart tarihinde Ankara’daki Rus Büyükelçiliği’nin X hesabından bir paylaşım yapıldı. Buna göre, Rusya Dışişleri Bakan Yardımcısı Aleksandr Gruşko ile Türkiye’nin Moskova Büyükelçisi Tanju Bilgiç arasında bir görüşme yapılmış ve Karadeniz bölgesindeki güvenlik durumu ele alınmıştı.
Elçilik açıklamasında, “Büyükelçinin dikkati, 26 Mart’ta Karadeniz’de, Türkiye’nin karasularına çok yakın bir mesafede, bir Türk şirketine ait petrol tankerine insansız deniz araçları ve İHA’lar kullanılarak düzenlenen saldırıya çekildi. Rus tarafı, Kiev rejiminin suç eylemlerini kınayan net bir kamuoyu tepkisi verilmesi ve bölgedeki enerji tedarikinin güvenliğini sağlamak amacıyla ek önlemler alınması gerektiğini vurguladı” denildi.
Uzun diplomatik kariyeri boyunca Moskova Büyükelçiliği’nde de görev yapan İYİ Parti Uluslararası İlişkiler Başkanı (E) Büyükelçi Ahmet Erozan X hesabında açıklamayı, “Susup durmayın Ukrayna’yı kınayın demişler… Açıklama bu ise görüşmede daha ağır ifadeler kullanmışlardır…” sözleriyle yorumladı.
“Deniz Unsur Komutanlığı”
Tanker saldırısı gündemdeki yerini korurken, Milli Savunma Bakanlığı 28 Mart’ta X hesabından şu paylaşımda bulundu:
“Çok Uluslu Kuvvet-Ukrayna Operasyonel Karargâhı Komutanı Tümgeneral Jean-Pierre Fague (Fransa) ve Komutan Yardımcısı Tümgeneral Richard Stewart Charles Bell (Birleşik Krallık) ile beraberindeki heyet tarafından, Anadolukavağı/Beykoz’da konuşlanması planlı Deniz Unsur Komutanlığına ziyaret gerçekleştirildi. Ziyarete, İstanbul Boğaz Komutanı Tuğamiral Özgür Erken ve Mayın Filosu Komutanı Tuğamiral Birol Orak ile Deniz Unsur Komutanlığı personeli de katıldı.”
Açıklama aslında iki yabancı komutanının ziyaretiyle ilgiliydi ama satır arasında verilen “Anadolukavağı/Beykoz’da konuşlanması planlı Deniz Unsur Komutanlığı” bilgisi doğal olarak ziyaretten daha fazla dikkat çekti. Bir başka dikkat çekici unsur, X paylaşımının 28 Mart tarihini taşımasına rağmen açıklamada 24 Mart tarihinin bulunmasıydı. Buradan ziyaretin 24 Mart’ta gerçekleştiği, kamuoyuna duyurunun ise dört gün sonra yapıldığı sonucunu çıkarmak mümkün.
Bir yanda İstanbul Boğazı yakınlarındaki tanker saldırısı, diğer yanda Beykoz’da Deniz Unsur Komutanlığı kurulması planı, öte yanda Rusya’nın Ukrayna’yı kınaması için Ankara’ya baskı yapmaya çalışması birleşince 1936 tarihli Montrö Boğazlar Sözleşmesi kamuoyunda hararetli şekilde tartışılmaya başlandı.
Bunun üzerine dış politika analisti-Medya Günlüğü yazarı Aydın Sezer, Montrö konusunda her zaman hassas olduğu bilinen Moskova’nın yaşanan gelişmeler karşısındaki ayrıntılı pozisyonunu öğrenmek amacıyla Ankara’ya yeni atanan Rus Büyükelçisi Sergey Verşinin’e (aşağıdaki fotoğraf) başvurmaya karar verdi.
Sezer, Verşinin’e mektubunda şunları yazdı:
“… Milli Savunma Bakanlığımızın son açıklamaları çerçevesinde Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin geleceği ve uygulanması yoğun bir biçimde tartışılmaktadır. Montrö Sözleşmesi’nin en önemli taraf devletlerinden biri olan Rusya Federasyonu’nun bu tartışmalara yönelik görüş ve değerlendirmeleri kamuoyumuz için büyük önem taşımaktadır. Özellikle Sözleşme’nin 28. ve 29. maddelerinin (*) Rusya Federasyonu tarafından nasıl yorumlandığını okuyucularımızla paylaşmayı arzu ediyoruz.”
Ankara’daki Rus Büyükelçiliği yetkilileri başvuru üzerine Sezer’le hemen temas kurarak en kısa süre içinde bir yanıt hazırlanacağı bilgisini paylaştı. Ancak Büyükelçilik daha sonra büyük olasılıkla kamuoyuna yönelik bir açıklama yapılmasının daha uygun olacağına karar verdi ve diplomatik duyuru için çok da alışıldık olmayan bir zamanda, Çarşamba günü saat 21.56’da X’te, Sezer’i de etiketleyerek şu paylaşımda bulundu:
“Büyükelçiliğimize Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile ilgili gelen sorulara cevaben, aşağıdaki hususları bildirmek isteriz. Rusya, Montrö Sözleşmesi’ne büyük önem vererek uluslararası ilişkilerde yer alan tüm taraflarca uygulanmasını kararlılıkla desteklemektedir. Sözleşmenin, özellikle Akdeniz ve Orta Doğu’daki son olaylardan dolayı meydana gelen dramatik dönemde, tüm ülke ve devletlerin çıkarlarına hizmet ettiğine inanıyoruz. Bu bağlamda, Türkiye’nin dengeli ve sorumlu tutumunu takdirle karşılıyoruz.”
Paylaşımın dikkat çeken yönü sadece zamanlaması değildi, Rus Büyükelçiliği açıklamasına Montrö Sözleşmesi’nin imzalanması haberini veren 21 Temmuz 1936 tarihli Ulus gazetesinin “fevkalede sayı”sının manşetini de eklemişti.
Aydın Sezer’in yorumu
Sezer, kendisinin de etiketlendiği paylaşımı şöyle yorumladı:
“Büyükelçilik açıklamasında Montrö Sözleşme’nin tüm tarafların çıkarına hizmet ettiğini ve özellikle bölgedeki gerginlikler ışığında korunması gerektiğini belirtti. Ayrıca Türkiye’nin bu konudaki ‘dengeli ve sorumlu tutumunu’ takdir ettiklerini bildirdi. Gelen bu kısa ve net yanıttan anlaşılan; Rusya arka kapı diplomasisi yoluyla temas ettikleri Türk makamlarından, Montrö ile ilgili bir tartışma olmadığı konunda ikna edilmiş olabilirler. Ya da daha net bir şekilde söylemek gerekirse, ‘Montrö tartışmaya kapalıdır, bu konuda biz Türk makamlarının da böyle bir tartışma içinde olabileceklerine ihtimal vermiyoruz’ demek istemiş olabilirler.”
Sezer’in başvurusu üzerine Rusya Büyükelçiliği’nin son derece dikkatli bir diplomatik dille geç sayılabilecek bir saatte açıklama yapması kamuoyunda Montrö tartışmasını daha da alevlendirdi. Açıklamadan sadece birkaç saat sonra Sözcü TV’de yayınlanan “Türkiye’nin Sözü” programında da bu konu ele alındı.
Tartışmaya katılanlardan biri de Mehmet Perinçek‘ti; o da X hesabından, “Rusya, Kanal İstanbul projesinde Montrö’nün delinmesi tehlikesini görmüyordu. Son gelişmeler belli ki ilk defa bir rahatsızlık yaratmış” paylaşımında bulundu. (E) Büyükelçi Ahmet Süha Umar ise, Cumhuriyet gazetesinde yayımlanan yazısında İstanbul Boğazı’nda çok uluslu güç oluşturulmasının, Montrö’nün sonu olacağını savundu.
“NATO ile ilişkili değil”
Tartışmanın büyümesi üzerine Mili Savunma Bakanlığı Basın ve Halkla İlişkiler Müşaviri ve Bakanlık Sözcüsü Tuğamiral Zeki Aktürk haftalık basın bilgilendirme toplantısında şu açıklamayı yaptı:
“Türkiye’nin Karadeniz’e yönelik temel stratejisi ve bu strateji çerçevesinde inisiyatif alarak kurduğumuz NATO ve NATO dışı çok uluslu Deniz Karargâhları ile Adana’da kurulum çalışmaları devam eden Çok Uluslu Kolordu Karargâhı hakkında bilgiler şu şekildedir:
Bölgesel sahiplik ilkesi ve Montrö Sözleşmesi’nden taviz verilmesi söz konusu değildir. Bütün çalışmalar buna göre yapılmaktadır.
Türkiye’nin Karadeniz’e yönelik güvenlik anlayışı; Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin sağladığı denge ve istikrarın korunmasına, bölgesel sahiplik ilkesi doğrultusunda Karadeniz’e kıyıdaş ülkelerin öncelikli rol üstlenmesine dayanmaktadır. Bu yaklaşım sayesinde Karadeniz, geçmişte olduğu gibi günümüzde de geniş çaplı bir çatışma alanına dönüşmemiştir. Türkiye, Rusya-Ukrayna savaşı sürecinde Montrö hükümlerini kararlılıkla uygulayarak çatışmanın deniz boyutuna yayılmasını önlemiştir. Karadeniz’de artan jeopolitik rekabet ve güvenlik risklerine rağmen ülkemiz, bölgedeki istikrarın korunması, gerilimin tırmandırılmaması ve güvenliğin öncelikle kıyıdaş ülkeler tarafından sağlanması yönündeki tutumunu sürdürmektedir. Bu doğrultuda Türkiye, Karadeniz’in bir rekabet alanına dönüşmesini engellemeye yönelik inisiyatif almaya devam etmekte ve bölgesel güvenlik mimarisinin korunmasında aktif rol üstlenmektedir.
Rusya-Ukrayna Savaşı’nın anlaşmayla sona ermesi durumunda alınacak güvenlik düzenlemelerine yönelik planlamaların yürütüldüğü ve hâlihazırda 33 ülkenin katılma isteğini beyan ettiği “Ukrayna Gönüllüler Koalisyonu”, NATO ile ilişkili olmayan çok uluslu bir girişimdir.
Bu girişim kapsamında oluşturulan Çok Uluslu Ukrayna Kuvvetinin (MNF-U), Fransa’da (Paris) çekirdek personel ile teşkil edilen operatif karargâh üzerinden yönetilmesi planlanmaktadır.
Bu kuvvetin Deniz Unsur Komutanlığı (MCC) görevi güvenlik ve istikrarın korunması, bölgesel sahiplik ilkesinin sürdürülmesi ve Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile tesis edilen dengenin muhafazası amacıyla ülkemiz tarafından yürütülecektir.
Bu doğrultuda, 15-16 Nisan 2025 tarihlerinde Ankara’da gerçekleştirilen toplantıda, Türkiye’nin deniz boyutundaki planlama faaliyetlerine liderlik etmeyi sürdürmesi ve Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin ortaya koyduğu hukuki çerçevenin planlamalarda esas alınması hususlarında mutabakata varılmıştır.
Deniz Unsur Komutanlığı Karargâhı, 25 Ağustos 2025 tarihinden itibaren tamamı Türk personelden oluşan çekirdek kadro ile teşkil edilmiştir. Deniz Unsur Komutanlığına 14 ülke katkı beyanında bulunmuştur ancak deniz platformlarına yönelik katkılar sadece kıyıdaş ülkeler olan Türkiye, Romanya ve Bulgaristan tarafından sağlanacaktır.”
Moskova’nın ısrarı
Fuad Safarov‘un haberine göre, Rusya Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Mariya Zaharova, “Altura” petrol tankerine Karadeniz’de düzenlenen saldırıyla ilgili Türkiye’den Ukrayna’yı kınayan kamuya açık bir açıklama yapmasını istediklerini bildirdi.
Lenta.ru haber sitesinin sorularını yanıtlayan Zaharova, “Türkiye’den, Kiev’i kınayan kamuya açık bir tepki istedik. Bu tür sorumsuz adımların önlenmesinin, Rusya’dan gelen enerji kaynaklarının Türk ekonomisinin gelişimi açısından önemini de göz önünde bulundurarak, bizzat Ankara’nın kendi çıkarına olduğunu düşünüyoruz” dedi.
(*) Bilgi notu
Montrö Sözleşmesi Madde 28. İşbu Sözleşme, yürürlüğe girdiği günden başlamak üzere, 20 yıllık bir süre için geçerli olacaktır. Bununla birlikte, işbu Sözleşmenin 1. Maddesinde doğrulanan geçiş ve gidişgeliş serbestliği ilkesinin süresi sonsuzdur. Sözkonusu 20 yıllık sürenin sona ermesinden iki yıl önce hiç bir Bağıtlı Yüksek Taraf, Fransız Hükümetine bir sona erdirme önbildirisi vermemişse, Sözleşme sona erdirici bir önbildiri gönderilmesi gününden başlamak üzere, 2 yıl geçinceye dek yürürlükte kalacaktır. Bu önbildiri Fransız Hükümetince Bağıtlı Yüksek Taraflara bildirilecektir. İşbu Sözleşme, bu Madde hükümleri uyarınca sona erdirilmişse, Bağıtlı Yüksek Taraflar, yeni bir Sözleşmenin hükümlerini saptamak üzere toplanacak bir Konferansta temsilci bulundurmak konusunda anlaşmışlardır.
Madde 29. İşbu Sözleşmenin yürürlüğe girmesinden başlayarak her beş yılın sonunda Bağıtlı Yüksek Taraflardan her biri, Sözleşmenin bir ya da bir kaç hükmünün değiştirilmesini önerme girişiminde bulunabilir. Yüksek Bağıtlı Taraflardan birisince yapılacak yeniden gözden geçirme [revision] istemi, kabul edilebilir olmak için, 14. ya da 18. Maddelerin değiştirilmesi sözkonusu ise, ayrıca başka bir Yüksek Bağıtlı Taraf ve, eğer öteki Maddelerden herhangi birinin değişmesi sözkonusu ise, ayrıca iki Yüksek Bağıtlı Tarafça desteklenmiş olmalıdır. Böylece desteklenen yeniden gözden geçirme istemi 5 yıllık sürenin sona ermesinden 3 ay önce Bağıtlı Yüksek Tarafların her birine bildirecektir. Bu bildiri önerilen değişikliklerin niteliğini ve gerekçelerini içerecektir. Bu öneriler üzerinde diplomasi yolu ile sonuca varmak olanağı bulunmazsa, Bağıtlı Yüksek Taraflar bu konuda toplanacak bir Konferansta temsilci bulunduracaklardır. Bu Konferans ancak oybirliği ile kararlar alabilecektir; ancak 14. Madde ve 18. Maddeye ilişkin gözden geçirme işi bu hükmün dışında kalıp onlar için Bağıtlı Yüksek Tarafların dörtte üç çoğunluğu yeterlidir. Bu çoğunluk, Türkiye içinde olmak üzere, Karadenizde kıyısı bulunan Devletlerin dörtte üçünü içerecek biçimde hesaplanacaktır. Bu hükümlere olan inançla, adları yukarıda yazılı yetkili Temsilciler işbu Sözleşmeyi imza etmişlerdir. Montreux’de, 20 Temmuz 1936 günü, 11 örnek olarak düzenlenmiştir. Bunlardan yetkili Temsilcilerce mühürlenmiş birinci örnek Fransız Cumhuriyeti Arşivlerine konulacaktır. Öbür örnekler de imzacı Devletlere sunulacaktır.
İlgili yazılar:
***
Medya Günlüğü sosyal medya hesapları:
