Rusya, Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in Ermenistan’daki Metsamor Nükleer Santrali’nin kapatılması gerektiği yönündeki açıklamasına sert tepki gösterdi.
Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Mariya Zaharova, santralin bölgesel güvenlik açısından tehdit oluşturduğu yönündeki değerlendirmeleri “asılsız” ve “siyasi” olarak nitelendirdi.
Zaharova, Metsamor’un güvenlik marjı bulunduğunu, reaktörün bölgenin sismik özelliklerine uygun biçimde güçlendirildiğini söyledi ve santralin Ermenistan’ın elektrik üretiminin yaklaşık yüzde 30’unu karşıladığını hatırlattı. Sözcü, santralin kapatılması halinde Ermenistan’ın başka ülkelere enerji bağımlılığının artacağını savundu.
Ancak polemiğin tek nedeni nükleer güvenlik değil. Metsamor’un geleceği, Ermenistan’ın Rusya’dan uzaklaşma ve Batı ile ilişkilerini çeşitlendirme politikasının da önemli başlıklarından biri haline gelmiş durumda.
Ermenistan’ın başkenti Erivan’ın yaklaşık 30 kilometre batısında bulunan Metsamor Nükleer Santrali, ülkedeki elektrik sisteminin en önemli parçalarından biri. Sovyet döneminde inşa edilen santralde bugün yalnızca ikinci reaktör çalışıyor. Santralin Iğdır’a uzaklığı ise sadece 16 kilometre.
Tartışmanın başlangıcı
Azerbaycan Cumhurbaşkanı Aliyev geçen hafta yaptığı açıklamada, Ermenistan’ın eskiyen Metsamor Santrali’nin işletme ömrünü sonsuza kadar uzatamayacağını söyledi. Santralin kapatılması halinde Azerbaycan’ın Ermenistan’a elektrik sağlayabileceğini belirten Aliyev, iki ülke arasında normalleşme sürecinin enerji alanında da iş birliğine dönüşebileceği mesajını verdi.
Ermenistan Başbakanı Nikolay Paşinyan da Bakü ile enerji alanında iş birliğine “yeşil ışık” yaktı.
Metsamor neden önemli?
İlk ünitesi 1976 yılında devreye giren Metsamor’un önemi, Ermenistan’ın elektrik üretimindeki payından kaynaklanıyor.
Santralin halen çalışan reaktörü Sovyet döneminden kalma VVER-440 tipi bir reaktör. İkinci ünite 1980’de ticari işletmeye geçti ve 1989’daki Spitak depremi sonrasında santral kapatıldı. Ancak Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından yaşanan ağır enerji krizi nedeniyle ikinci ünite 1995’te yeniden çalıştırıldı.
Bugün Metsamor, Ermenistan’ın elektrik üretiminin yaklaşık üçte birini karşılıyor; bazı dönemlerde bu oran yüzde 40’a yaklaşabiliyor.
Bu nedenle bir yanda santralin kapatılması halinde ortaya çıkacak enerji açığı, diğer yanda ise potansiyel güvenlik riski sorunu var.
Metsamor’un açık kalmasını isteyenler, santralde yıllar boyunca kapsamlı modernizasyon çalışmaları yapıldığını söylüyor.
Rusya’nın devlet nükleer enerji şirketi Rosatom ile iş birliği kapsamında santralin işletme ömrünün 2036’ya kadar uzatılması için çalışmalar yürütülüyor. 2024’te Rusya’nın Rosatom şirketinin bir iştirakiyle 65 milyon dolarlık modernizasyon sözleşmesi de imzalandı.
Ancak santralin yaşı ve bölgenin deprem riski nedeniyle güvenlik tartışmaları da yıllardır devam ediyor.
Metsamor’un bulunduğu bölge, Türkiye sınırına da oldukça yakın ve yüksek sismik aktiviteye sahip.
Bu nedenle santralin güvenli olup olmadığı konusundaki tartışma, Türkiye, Azerbaycan ve diğer komşu ülkeler açısından da önem taşıyor.
Aslında, Ermenistan hükümetinin mevcut politikası Metsamor’u hemen kapatmak değil.
Mevcut reaktörün işletme süresinin 2036’ya kadar uzatılması planlanıyor. Aynı zamanda 2036 sonrasında Metsamor’un yerini alacak yeni bir nükleer kapasite oluşturulması için çalışmalar yürütülüyor.
Erivan, yeni nükleer santral için Rusya, ABD, Fransa, Çin ve Güney Kore tarafından sunulan seçenekleri değerlendiriyor. Hükümet ayrıca yeni santralde küçük modüler reaktörlere (SMR) yönelmeye karar vermiş durumda. Nihai teknoloji ve ortak seçiminin 2026 veya 2027’de yapılması bekleniyor.
ABD de bu süreçte giderek daha fazla rol oynuyor.
2026’da Ermenistan ile ABD arasında barışçıl nükleer enerji alanında iş birliğinin önünü açan bir anlaşma imzalandı. ABD’nin FIRST programı kapsamında dört Amerikan SMR tasarımı da Ermenistan için uygun seçenekler arasında değerlendiriliyor.
Dolayısıyla Metsamor’un geleceği aynı zamanda “Yeni nükleer santrali kim yapacak?” sorusuna dönüşmüş durumda.
Rusya’nın hassasiyeti
Metsamor, Ermenistan’ın Rusya ile en önemli ekonomik ve teknolojik bağlarından biri.
Mevcut santralin teknolojisi Rus/Sovyet kökenli. Yakıt ve teknik destek konusunda da Rusya önemli bir rol oynuyor. Rosatom’un santralin ömrünü uzatma çalışmalarındaki rolü bu nedenle yalnızca teknik bir iş birliği değil.
Ancak Erivan artık başka seçenekleri de masada tutuyor.
Reuters, Moskova’nın 2026 başında ABD’nin Ermenistan’da yeni bir nükleer santral kurma önerilerine karşı çıkmasını da bu rekabetin işareti olarak değerlendirmişti.
Bu gelişme, son dönemde Ermenistan-Rusya ilişkilerindeki değişimden bağımsız değil.
Paşinyan hükümeti Avrupa Birliği ve ABD ile ilişkilerini geliştirirken, Rusya ile geleneksel stratejik bağlarını azaltmaya çalışıyor.
Ancak enerji, bu dönüşümün en zor alanlarından biri.
Çünkü siyasi olarak Rusya’dan uzaklaşmak mümkün olsa da elektrik üretimi, doğal gaz, nükleer yakıt ve enerji altyapısı gibi alanlarda bağımlılığın hemen ortadan kaldırılması mümkün değil.
Metsamor bu nedenle Ermenistan’ın dış politika değişiminin en somut örneklerinden biri haline geliyor.
İlgili yazı:
***
Medya Günlüğü sosyal medya hesapları:
