Cumhuriyet henüz bir yaşında. Yıl 1924. İstanbul’un önemli ulaşım araçlarından tramvayları Belçika sermayeli Dersaadet Tramvay Şirketi işletiyor. Darülfünun (İstanbul Üniversitesi’nin öncülü) öğrencileri ise tramvay ücretlerinde indirim yapılmasını istiyor.
Anlaşmazlığın merkezinde, şirketin hükümetle yaptığı sözleşmenin nasıl yorumlanacağı var. Şirket, indirimli tarifeden yalnızca 15 yaşına kadar olan öğrencilerin yararlanabileceğini savunuyor. Osmanlı’daki ilk Avrupa tarzı üniversite kabul edilen Darülfünun’nun öğrencileri ise, yükseköğrenimde okuyanlara da yarım ücret uygulanmasını talep ediyor.
Polemik, Kasım 1924’te büyüyerek dönemin dikkat çeken öğrenci protestolarından birine dönüşüyor.
Bunu üzerine öğrenciler, tam bilet ücretinin yarısını ödeyerek tramvaylara binmeye karar veriyor.
Dönemin tarifesinde tam ücret 80 para, öğrencilerin ödemek istediği tutar ise 40 para. 1924’te kullanılan “para”, bugünkü kuruşun tam karşılığı değildi. Osmanlı’dan devralınan para birimi sisteminde 1 lira 100 kuruşa, 1 kuruş da 40 paraya bölünüyordu. Dolayısıyla o dönemdeki 80 para, 2 kuruş; 40 para ise 1 kuruş ediyordu.
15 Kasım’da Harbiye’den tramvaya binen üç tıp öğrencisinin biletçiyle yarım ücret konusunda tartışması olayların büyümesine yol açtı. Tartışmaya müdahale eden polisle yaşanan gerilim sırasında iki öğrenci yaralandı. Olay kısa sürede Darülfünun öğrencilerinin geneline yayıldı.
Ertesi gün öğrenciler, yaşananları protesto etmek ve kamuoyunun dikkatini çekmek için yürüyüş düzenledi. Gösteriler sırasında tramvay şirketinin Beyoğlu’ndaki Metro Han’da bulunan merkezine girildi ve binada tahribat meydana geldi.
Tartışma Meclis’e taşındı
Olaylar yalnızca öğrencilerle şirket arasında yaşanan bir anlaşmazlık olarak kalmadı. Yaralanmalar, tramvay seferlerindeki aksamalar ve şirket merkezine yönelik baskın kamuoyunda geniş yankı uyandırdı.
Hatta konu Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne de taşındı. Milletvekilleri, öğrencilerin indirim talebini ve olayların neden büyüdüğünü gündeme getirdi.
Tramvay protestosu, Cumhuriyet’in ilk yıllarında üniversite gençliğinin ekonomik talepler doğrultusunda örgütlendiği ve yabancı sermayeli bir işletmeyle karşı karşıya geldiği önemli olaylardan biri olarak tarihe geçti.
Bugün toplu taşımada sıradan bir hak olarak görülen öğrenci indirimi, Cumhuriyet’in ilk yıllarında henüz kabul görmüş değildi. Darülfünun öğrencilerinin 1924’te tramvay ücretlerinin yarıya indirilmesi için verdiği mücadele, bu hakkın Türkiye’deki tarihinin dikkat çekici dönüm noktalarından biri oldu.
Kaynak: İETT kronolojik tarihçesi; Hülya Öztürk, “Darülfünun Tıp Fakültesi Talebeleri ve Tramvay Kumpanyası İhtilafı”, Mevzu – Sosyal Bilimler Dergisi, 2023.
Not: Görsel, yapay zekâyla hazırlanmış temsili bir canlandırmadır.
Benzer yazı:
***
Medya Günlüğü sosyal medya hesapları:
