İsveç’te üniversitede uluslararası ilişkiler eğitimime başladığım bölümde ilk haftanın ana konusu küreselleşmeydi.
Hocamızın derse elinde 6-7 kalın kitapla gelişini hatırlıyorum. Her bir kitabı tek tek tanıtmış; birinin küreselleşme karşıtı, diğerinin destekçisi, bir başkasının ise küreselleşmeyi yepyeni bir olgu olarak değil, hızı değişmiş kadim bir süreç olarak tanımladığını anlatmıştı. Bizden beklenen, bu teorilerden en mantıklı geleni seçip kendi düşüncelerimizle temellendirdiğimiz bir ödev hazırlamamızdı.
O dönem benim aklıma en çok yatan argüman, “küreselleşmenin aslında yeni bir şey olmadığı, dünyanın her zaman bir şekilde küresel bir etkileşim içinde bulunduğu, sadece bu etkileşimin alanının ve hızının değiştiği” fikriydi ve ben de ödevimi bu temel üzerine inşa etmiştim.
Aradan geçen yıllar içinde dünyanın farklı coğrafyalarını ziyaret etme fırsatı bulduğumda, teoride okuduğum bu yaklaşımın pratikteki yansımalarını gözlemleyebildiğimi düşünüyorum. Gördüğüm yerler, tanıştığım kültürler ve tanık olduğum hikâyeler küreselleşmenin sadece modern bir teknolojik sıçrama değil, insanlık tarihinin en başından beri süregelen bir süreç olduğunu gösterdi bana. Bu süreç sırasındaki buluşlar ve mevcut siyasi erkin gücü bazı dönemlerde bu küreselleşme olgusunun yoğunluğunu artıyor bazı dönemlerde yavaşlatıyordu.
Şimdi biraz geriye dönüp tarihte bu küreselleşmenin izlerini tespit etmeye çalışalım…
Büyük İskender’in hikayesi Milattan Önce (M.Ö.) 336 yılında babası II. Filip’in suikasta uğramasının ardından henüz 20 yaşında tahta çıkmasıyla başlar. İlk iki yılını Makedonya’daki hakimiyetini sağlamlaştırmak ve Yunan şehir devletlerindeki iç isyanları bastırmakla geçiren bu genç kral, M.Ö. 334 yılında tarihin en büyük askerî harekâtlarından birini başlatarak Çanakkale Boğazı üzerinden Asya topraklarına adım atar. Bu adımın ardından 11 yıllık bir sürede imparatorluk sınırı Afganistan’a ulaşır.
İskender, sadece sınırları genişletmemiş ,Yunan, Pers, Mısır ve Hint kültürlerini birleştirerek tarihin ilk çok uluslu “küresel pazarını” ve “ortak kültür havzasını” inşa etmiştir. Bu sürecin en somut örneği, İskender’in kurduğu 70’ten fazla İskenderiye şehridir.
Mısır’daki İskenderiye’den Afganistan’ın derinliklerindeki Ai-Khanoum’a (Özbekçe Ay Hanım) kadar uzanan bu şehir ağı, bugünün metropolleri gibi ticaretin, bilimin ve dillerin kavşak noktası olmuştur. Bu şehirler sayesinde Antik Yunanca, Cebelitarık’tan Hindistan sınırına kadar geçerli olan ilk lingua franca (ortak iletişim dili) haline gelmiştir. Bu dil birliği, bilginin ve ticaretin hızını bugünün interneti gibi dramatik şekilde artırmıştır.
Etkileşimin derinliğini gösteren bir diğer çarpıcı örnek ise, Greko-Budizm sentezidir. İskender’in Hindistan seferi sonrası Yunan estetiği ile Budist felsefesi kaynaşmış; ilk kez Buda heykelleri Yunan Tanrısı Apollon’un yüz hatları ve Yunan tarzı kıyafetlerle tasvir edilmiştir. Ayrıca İskender, ekonomiyi hızlandırmak için imparatorluk genelinde ön yüzünde Herakles ve arka yüzünde Zeus resmi olan tek tip gümüş sikke (Tetradrahmi) bastırmış ve böylece farklı halklar arasındaki ticari engelleri kaldırarak küresel bir finansal entegrasyon sağlamıştı.
Birkaç yüzyıl sonra doğuda başka bir gelişme yüzyıllara damga vuracak başka bir olguyu tetikledi yani İpek yolu. İpek Yolu, insanlık tarihinin en etkili ticaret ve kültür köprüsü olarak M.Ö. 2. yüzyılda şekillendi. Çin Han Hanedanı İmparatoru Wu kuzeydeki Hiung-nu tehdidine karşı müttefik arayışıyla diplomat Zhang Qian’ı M.Ö. 138’de batıya gönderir. Zhang Qian, 13 yıl esir kaldığı Hiung-nu’dan kaçıp Fergana Vadisi’ne ulaşır ve bu seyahat boyunca gördüğü güçlü krallıkları ve zengin pazarları anlatan raporlarıyla imparatoru büyüler. Bu keşif, Han ordularının batıya ilerlemesini tetikler ve M.Ö. 130’larda İpek Yolu’nun başlamasına vesile olur. Çin’den ipek, porselen ve kâğıt batıya; at, cam, baharat ve mücevher doğuya akmaya başlar.
Yüzyıllar boyu bu ağ Roma ile Çin arasında dolaylı ticareti canlandırdı. Romalılar ipeğe “serica” derken ona sahip olmak için altın ve gümüş akıtıyorlardı. Tang Hanedanı’nda Milattan Sonra (M.S.) 618-907’de bu yol zirveye ulaştı; Şian kenti kozmopolit bir metropole dönüştü, Budizm, Maniheizm ve Nesturi Hristiyanlık Orta Asya’ya yayıldı. Kervanlar Semerkant ve Buhara gibi şehirleri zenginleştirdi; müzik aletleri, meyveler, dinler ve teknolojiler, örneğin kâğıt üretimi, el değiştirdi. Ticari patlama şehirleri büyüttü, tüccar sınıflarını güçlendirdi, kültürel melezleşmeyi hızlandırdı; diller, mutfaklar, sanatlar ve inançlar harmanlandı.
Bu gelişmeleri Moğollardan bahsetmeden geçemeyiz. Popüler kültürde çoğu zaman yalnızca yıkım üzerinden anlatılan Cengiz Han ve mirasçıları aslında tarihin en büyük kara ticaret ağlarından birinin kurulmasına aracı olmuştur. “Pax Mongolica” (Moğol Barışı) adı 13. ve 14. yüzyıllarda Moğol İmparatorluğu’nun Pasifik kıyılarından Doğu Avrupa’ya kadar devasa bir coğrafyayı tek bir siyasi çatı altında topladığı dönemi ifade eder. Bu dönemde Çin’den Karadeniz’e kadar uzanan coğrafyada tüccarlar güvenli biçimde hareket edebiliyordu. Moğol fethinden önce İpek Yolu sayısız krallığın farklı vergi sistemleri ve yaygın haydut saldırıları nedeniyle hem tehlikeli hem de oldukça maliyetli bir güzergâhtı. Moğolların tüm hattı kontrol altına almasıyla ile bu kaosu sona ermişti.
Günümüzdeki pasaport ve vizenin atası sayılan sistem bu dönemde ortaya çıkmıştır Pekin’den Venedik sınırına kadar tek bir “pasaport” (Payza) ile seyahat edilebilen muazzam bir siyasi birlik sağlandı. Genellikle metal veya ahşaptan üretilen Payzalar, üzerlerinde kordon geçirmeye yarayan bir delik bulunan dikdörtgen ya da dairesel levhalardır. Bu belgelerin yapımında kullanılan malzeme, doğrudan sahibinin sosyal ve siyasi statüsüne göre değişiklik gösterirdi; örneğin, çok üst düzey devlet görevlileri ve hanın özel elçileri için altın veya gümüş Payzalar kullanılırken, daha düşük rütbeli memurlar ve önemli tüccarlar için bronz veya demir olanlar tercih edilirdi. Yerel görevliler ise genellikle ahşap malzemeden üretilmiş Payzalar taşıyarak yetkilerini ibraz ederlerdi. Marco Polo, Kubilay Han’ın yanında yıllarca görev yaptıktan sonra Venedik’e dönerken Han ona altın bir Payza vermiştir. Marco Polo’nun Seyahatnamesi’nde anlattığına göre bu altın levha sayesinde devasa Çin coğrafyasından Avrupa sınırına kadar her türlü ihtiyacı karşılanmış ve korunmuştur. Bu sağlam güvenlik ağına ek olarak kurulan “Yam” adlı gelişmiş posta ve lojistik sistemi, ticaretin ve iletişimin hızını tarihte görülmemiş bir seviyeye taşıyarak kıtalararası etkileşimi kalıcı hale getirmiştir.
İpek Yolu’nun bu altın çağında, ticaret ve fikirler tarihte hiç olmadığı kadar hızlı akıyordu. Ancak 14. yüzyıl ortalarında baş gösteren veba salgını ve Moğol siyasi birliğinin dağılması, bu güvenli kara düzenini yerle bir etti. Karasal yollar tehlikeli ve maliyetli hale gelince, Doğu’nun zenginliklerine aç olan Avrupalı denizciler rotayı okyanuslara kırdı. Moğolların çöküşünden yaklaşık 150 yıl sonra, 1492’de Amerika’nın tesadüfen keşfine sebep oldu kısaca ifade edersek bozkırlardaki güvenliğin yitirilmesi, insanlığı okyanusları aşmaya zorladı.
Amerika’nın keşfi ve ardından gelen İspanyol fetihleri, küreselleşme tarihinin en radikal kırılma noktasını oluşturarak dünyayı tam anlamıyla bir ekonomik ve biyolojik sistemde birleştirmiştir. İpek Yolu’na alternatif arayan Avrupalıların okyanuslara açılması, sadece coğrafi bir keşif değil, aynı zamanda “Kolomb Değişimi” olarak adlandırılan devasa bir etkileşim dalgasını tetiklemiştir. Bu süreçte gümüş, mısır ve patates gibi değerlerin eski dünyaya, at ve buğday gibi ürünlerin ise yeni dünyaya taşınmasıyla küresel ticaret ağları okyanuslar ötesine uzanmıştı.
Tarihteki bu küreselleşme hareketleri her zaman her topluma iyi güzeli ve refahı getirmedi. Tıpkı Moğol Barışı döneminde İpek Yolu üzerinden Avrupa’yı kasıp kavuran veba gibi Amerika’nın fethi de beraberinde Çiçek Salgınını yeni kıtaya taşıdı ve kendi bağışıklık sistemlerinin yabancı oldu bu virüs milyonlarca yerlinin hayatını kaybetmesine sebep oldu. Yakın zamanda yaşadığımız Covid salgınını düşünürsek, o dönemde at sırtında ya da bir İspanyol kalyonunda virüsün aylarca süren yolculuğu günümüzdeki jet motorlu uçaklarla aynı gün içerisinde tamamen farklı bir kıtaya yayılıp hayatı durduracak noktaya gelebiliyor.
Yukardaki tarihsel örneklerin ışığında belki şu sonuca ulaşabiliriz. İnsanlık hiçbir zaman tamamen izole yaşamadı. Medeniyetler savaşlarla kurulmuş olabilir fakat onları dönüştüren asıl güç çoğu zaman yollar , limanlar, pazarlar ve fikirlerin dolaşımı oldu. Küreselleşmeyi belki de “İnsanlığın, binlerce yıldır birbirine ulaşmanın yeni yollarını arama hikâyesi” olarak tanımlayabiliriz. Ve belki de bu yüzden seyahat etmek, yalnızca yeni yerler görmek değil; binlerce yıldır birbirine karışarak ilerleyen insanlık hikâyesinin izlerini kendi gözlerimizle takip etmektir.
***
Medya Günlüğü sosyal medya hesapları:
