Türk şiirinin en özgün isimlerinden Orhan Veli Kanık, ölümünün 76. yılında anılıyor. Şiirde alışılmış kalıpları yıkan, ölçü ve kafiyenin dışına çıkarak gündelik konuşma dilini edebiyata taşıyan Orhan Veli, ardında Türk şiirinin yönünü değiştiren bir miras bıraktı.
13 Nisan 1914’te İstanbul’un Beykoz ilçesinde dünyaya gelen Orhan Veli, edebiyata lise yıllarında ilgi duymaya başladı. Ankara Erkek Lisesi’nde tanıştığı Oktay Rifat ve Melih Cevdet Anday ile kurduğu dostluk, ileride Türk şiirinde önemli bir dönüm noktası olacak Garip hareketinin temelini oluşturdu.
Orhan Veli, Oktay Rifat ve Melih Cevdet Anday, 1941 yılında birlikte yayımladıkları Garip adlı kitapla şiirde yeni bir anlayışın öncüsü oldu. Geleneksel şiirin ölçü, kafiye ve süslü söyleyiş gibi kurallarına karşı çıkan üç şair, şiirin gündelik hayatın içinden çıkabileceğini savundu.
Bu anlayışta sıradan insanlar, sokaklar, küçük olaylar ve günlük konuşmalar şiirin konusu haline geldi. Orhan Veli’nin özellikle öncülük ettiği bu yaklaşım, Türk edebiyatında “Birinci Yeni” ya da “Garip Akımı” olarak anıldı.
“Kitabe-i Seng-i Mezar” şiirindeki “Yazık oldu Süleyman Efendi’ye” dizesi, bu değişimin en bilinen örneklerinden biri oldu. Şiirin kahramanının sıradan bir insan olması, o dönemin edebiyat anlayışı açısından önemli bir yenilikti.
Orhan Veli’nin şiirlerinde İstanbul’un ayrı bir yeri vardı. Şehrin sokaklarını, Boğaz’ını, insanlarını ve gündelik yaşamını kendine özgü bir dille anlattı. “İstanbul’u Dinliyorum”, “İstanbul Türküsü” ve “Kapalıçarşı” gibi şiirleriyle İstanbul’u edebiyatın unutulmaz imgelerinden birine dönüştürdü.
Aşk, yalnızlık, yaşama sevinci ve toplumsal eşitsizlik de şiirlerinin öne çıkan temaları arasındaydı. Şiirlerinde mizahı ve ironiyi kullanırken, çoğu zaman hayatın içindeki küçük ayrıntılardan büyük anlamlar çıkardı.
Şair, 1949 yılında arkadaşlarıyla birlikte Yaprak dergisini yayımlamaya başladı. Dergi, yalnızca edebiyatın değil, dönemin toplumsal ve kültürel meselelerinin de tartışıldığı bir yayın oldu. Maddi güçlükler nedeniyle 1950’de kapanan dergi, Orhan Veli’nin edebiyat ve düşünce dünyasındaki mücadelesinin önemli bir parçası olarak kaldı.
36 yaşında gelen ölüm
Orhan Veli’nin hayatı, 1950 yılının kasım ayında beklenmedik biçimde sona erdi. Ankara’da bir gece belediyenin açtığı çukura düşerek başından yaralandı. İstanbul’a döndükten birkaç gün sonra fenalaşarak hastaneye kaldırıldı. İlk müdahalede durumunun nedeni anlaşılamadı; beyin kanaması geçirdiği ortaya çıktı.
14 Kasım 1950’de, henüz 36 yaşındayken hayatını kaybetti. Rumelihisarı Aşiyan Mezarlığı’na defnedildi.
Orhan Veli’nin ölümünün ardından Türk şiirinde açtığı yol kapanmadı. “Garip” hareketi, sonraki kuşakların şairlerini etkiledi; şiirin dili, konusu ve biçimi üzerine tartışmaların yönünü değiştirdi.
Aradan 76 yıl geçmesine rağmen Orhan Veli hâlâ okunuyor. Belki de bunun en önemli nedeni, şiiri uzak ve ulaşılmaz bir edebiyat alanı olmaktan çıkarıp hayatın tam ortasına yerleştirmiş olması.
İstanbul’u Dinliyorum
İstanbul’u dinliyorum, gözlerim kapalı;
Önce hafiften bir rüzgâr esiyor;
Yavaş yavaş sallanıyor
Yapraklar, ağaçlarda;
Uzaklarda, çok uzaklarda,
Sucuların hiç durmayan çıngırakları;
İstanbul’u dinliyorum, gözlerim kapalı.
İstanbul’u dinliyorum, gözlerim kapalı;
Kuşlar geçiyor, derken;
Yükseklerden, sürü sürü, çığlık çığlık.
Ağlar çekiliyor dalyanlarda;
Bir kadının suya değiyor ayakları;
İstanbul’u dinliyorum, gözlerim kapalı.
İstanbul’u dinliyorum, gözlerim kapalı;
Serin serin Kapalıçarşı;
Cıvıl cıvıl Mahmutpaşa;
Güvercin dolu avlular.
Çekiç sesleri geliyor doklardan,
Güzelim bahar rüzgârında ter kokuları;
İstanbul’u dinliyorum, gözlerim kapalı.
İstanbul’u dinliyorum, gözlerim kapalı;
Başımda eski âlemlerin sarhoşluğu,
Loş kayıkhaneleriyle bir yalı;
Dinmiş lodosların uğultusu içinde
İstanbul’u dinliyorum, gözlerim kapalı.
İstanbul’u dinliyorum, gözlerim kapalı;
Bir yosma geçiyor kaldırımdan;
Küfürler, şarkılar, türküler, laf atmalar.
Bir şey düşüyor elinden yere;
Bir gül olmalı;
İstanbul’u dinliyorum, gözlerim kapalı.
İstanbul’u dinliyorum, gözlerim kapalı;
Bir kuş çırpınıyor eteklerinde;
Alnın sıcak mı, değil mi, biliyorum;
Dudakların ıslak mı, değil mi, biliyorum;
Beyaz bir ay doğuyor fıstıkların arkasından
Kalbinin vuruşundan anlıyorum;
İstanbul’u dinliyorum.
Fotoğraf: Gazete Kadıköy
***
Medya Günlüğü sosyal medya hesapları:
