Anne babaların kendi yaşam deneyimlerine dayanarak lisedeki çocuklarına meslek seçiminde yol göstermek istemeleri gayet doğal.
Hangi mesleklerin ve üniversitelerin daha iyi bir gelecek sağlayabileceğine ilişkin düşüncelerini elbette paylaşmalılar. Ancak dünün deneyimlerinin geleceğin dünyasına ışık tutması kolay olmayabilir.
Günümüzde gençler, hızla değişen ve yeniliklerle dolu bir çalışma dünyasına hazırlanıyor. Yapay zekâ, robotik, yeşil enerji çözümleri ve üç boyutlu üretim gibi teknolojiler meslekleri dönüştürürken ekonomik koşullar ve toplumun ihtiyaçları da bu sürece paralel olarak değişiyor.
Bu nedenle de anne babaların bugünkü bilgi ve deneyimleriyle yaptıkları öneriler, bir mesleğin yirmi yıl sonra da geçerliliğini koruyacağının güvencesi olamaz.
Meslek dünyasındaki bu hızlı dönüşümü uluslararası araştırmalar da ortaya koyuyor. Dünya Ekonomik Forumunun yayımladığı “Future of Jobs Report 2025” raporuna göre işverenler, çalışanlardan beklenen temel becerilerin yaklaşık beşte ikisinin 2030’a kadar değişeceğini öngörüyor.
Böylesi bir değişim, okulda edinilen bilgilerin tek başına artık yetmeyebileceğini ve gençlerin bir an önce bilişsel esneklik geliştirmesi gerektiğini düşündürüyor.
Bilişsel esneklik, kişinin bildikleriyle yetinmeyip gerektiğinde yeni bilgiler edinmesi, eski alışkanlıklarını gözden geçirmesi ve değişen koşullara uyum sağlayabilmesidir. Bunun için farklı bakış açılarını değerlendirmek, verimsiz çözüm yollarını değiştirmek ve yeni durumlara uygun düşünme biçimleri geliştirmek de gerekir.
Bu görev gençlerden erken hazırlık ve güçlü bir uyum çabası istiyor: Böylesine hızlı dönüşen bir dünyada ileride yapacakları işi gözlerinde canlandırmaları ve ona göre şimdiden pozisyon almaları pek kolay olmayabilir.
Nitekim Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütünün (OECD) PISA 2022 verilerine dayanarak 2025’te yayımladığı araştırmaya göre, OECD ülkelerinde on beş yaşındaki öğrencilerin yüzde 39’unun ileride ne yapacağına dair net bir fikri yok. Ancak bu belirsizliğin nedeni seçeneklerin azlığından çok, gençlerin o seçenekleri henüz tanımaması olabilir.
Deneyimleyerek tanımak
Gençlerin çalışma ve meslek dünyasına ilişkin bilgisi büyük ölçüde aile, yakın çevre ve günlük yaşamda karşılaştıkları insanların deneyimleriyle sınırlıdır. Oysa bunların dışında, belki varlığını bile bilmedikleri pek çok meslek vardır.
Yukarıda değindiğim OECD araştırmasına göre, üye ülkelerin ortalamasında kız öğrencilerin tam yarısı, erkek öğrencilerin ise yarısına yakını yalnızca en popüler “top 10” meslekten birinde çalışmayı hayal ediyor.
Araştırma ayrıca, ailelerin sosyal ve ekonomik konumunun gençlerin eğitim hedefleri üzerinde akademik başarılarından bile daha ağır basabildiğini gösteriyor. Düşük gelirli ailelerin çocukları okulda başarılı olsa da üniversiteyi tamamlama beklentileri, akademik yönü zayıf olan yüksek gelirli aile çocuklarına göre daha düşük kalabiliyor.
Bu bulgular, gençlerin meslek seçiminde yetenekleri kadar erişebildikleri olanakların da etkili olabileceğini ortaya koyuyor. Dolayısıyla yeteneklerine uygun meslekleri tanıma fırsatı bulamayan bir genç, çevresi tarafından yönlendirmeye daha açık olabiliyor.
İşte bu dar çemberi aşmak için anne babalar, meslek seçimi evresinde çocuklarının farklı meslekleri tanımasına yardımcı olabilir. Çeşitli üniversitelerin tanıtım günlerine, sektörel fuarlara, bilim ve teknoloji festivallerine ya da meslek odalarının düzenlediği etkinliklere çocuklarıyla birlikte katılabilirler.
Ayrıca gençlerin ilgi duydukları bölümlerden mezun olup çalışma yaşamına atılmış kişilerle görüşmesi de düşündükleri mesleklerin günlük koşullarını tanımalarına yardımcı olur. Böylece kendi ilgi alanlarını ve meslekten beklentilerini başka bir gözle değerlendirebilirler.
Neticede bir mesleğin uygulanışını dışarıdan imrenerek izlemek başka, işin içine girerek bizzat deneyimlemek başka.
Örneğin otel müdürlüğünü, hekimliği, avukatlığı ya da mimarlığı yalnızca filmlerden tanıyan bir genç, bu mesleklerin çalışma koşullarının ve gerektirdiği becerilerin kendi yapısına uygun olup olmadığını bilemeyebilir. Bu yüzden ilgi duyulan mesleği küçük denemelerle şimdiden tanımak çok yararlı olacaktır.
Mimarlık düşünen bir öğrenci tasarım atölyelerine katılabilir. İstanbul Teknik Üniversitesi (İTÜ), Maltepe Üniversitesi, Alanya Alaaddin Keykubat Üniversitesi ve Özyeğin Üniversitesi, liseli gençler için tasarım atölyeleri ve yaz okulları düzenliyor.
Yazılıma ilgi duyan bir öğrenci ise yapay zekâ kurslarıyla kendi başına basit bir uygulama geliştirmeyi deneyebilir.
Gönüllü stajlar ve uygulamalı atölyeler de farklı çalışma ortamlarını görme fırsatı sunar. İTÜ, İstanbul Aydın Üniversitesi, İstanbul Sağlık ve Teknoloji Üniversitesi, DENEYAP, TÜBİTAK ve BTK Akademinin de aralarında bulunduğu 30’dan fazla kurum, yazılım alanında çeşitli kısa eğitim olanakları sunuyor.
Anne babalar, tanıdıkları meslek sahiplerinden destek alarak çocuklarının tatillerde ilgilendikleri bir işte gözlemci olarak bir ay veya hiç değilse bir hafta geçirmelerini sağlayabilir.
Böylece gençler, mesleklerin gerçek çalışma koşullarını ve güçlüklerini yakından görme şansını elde edebilir. Her deneyimden sonra ne öğrendiklerini ve nasıl hissettiklerini konuşmak da önemli. Denedikleri bir işin kendilerine uygun olmadığını anlamaları bile değerli bir edinimdir.
Tüm bunlarla birlikte bir mesleğin eğitimini almak, ömür boyu aynı işi yapmak zorunda kalmak anlamına gelmez. İnsan, zaman içinde kendini tanıdıkça doğasıyla daha uyumlu farklı bir yöne ilerlemeyi seçebilir.
Bu nedenle gençlerin gelecekteki mesleklere hazırlanırken başka alanlarda da yararlanabilecekleri eleştirel düşünme, etkili iletişim, veri okuryazarlığı ve problem çözme gibi becerileri geliştirmeleri giderek daha da gerekli olacak.
Aileler bu süreçte gençler adına kesin bir meslek rotası çizmek yerine, onların kendi kararlarını vermesine ve bu kararların sorumluluğunu üstlenmesine yardımcı olabilir.
Çocuklarımıza verebileceğimiz en değerli armağanlardan biri, kendi yollarını seçebileceklerine ve gerektiğinde bu yolu değiştirebileceklerine olan güveni güçlendirmektir.
***
Medya Günlüğü sosyal medya hesapları:
