Emperyalizme karşı mücadeleyi anmak

Emperyalizm, bir ülkenin başka toplumların toprakları, kaynakları ve siyasi kararları üzerinde kendi çıkarları doğrultusunda hâkimiyet kurmasıdır.

İşgal ve savaş, bu hâkimiyetin en görünür araçlarıdır. Yıkımı ise cephelerin çok ötesine uzanır. Kaynaklar dışarıdaki ihtiyaçlara göre kullanılır, üretim bu ihtiyaçlara göre biçimlenir, devletin kararları başka başkentlerin onayına bağımlı hâle gelir. Zamanla toplumun kendi geleceğini kurabilme imkânı daralır. Bağımlılık derinleştikçe, ondan kurtulmanın mümkün olduğuna duyulan inanç da zayıflar.

Lenin, 1916’da yazdığı “Emperyalizm, Kapitalizmin En Yüksek Aşaması” adlı eserinde emperyalizmi en kısa ifadesiyle “kapitalizmin tekelci aşaması” olarak tanımlıyordu. Bankalarla sanayinin oluşturduğu finans kapital, sermaye ihracı ve dünyanın büyük güçler arasında paylaşılması bu çözümlemenin merkezindeydi. Bu çerçeve, askerî yayılma ile iktisadi çıkarlar arasındaki bağı görünür kılıyordu. Bir ülkenin kaynakları ve gelirleri üzerinde kurulan denetim, ordular çekildikten sonra da sürebilirdi.

Atatürk’ün emperyalizmle mücadelesi, bu koşullar içinde anlam kazanır. Osmanlı Devleti’nin son döneminde askerî yenilgiler, mali bağımlılık ve siyasi müdahaleler birbirini besliyordu. Millî Mücadele, bu döngüyü kırma iradesiydi. İşgal ordularının çıkarılmasıyla kazanılan zaferin kalıcı olabilmesi, ülkenin hukukuna, gelirlerine ve üretimine hükmedebilmesini gerektiriyordu.

Osmanlı Devleti’nin son yüzyılı, egemenliğin nasıl aşındığının örnekleriyle doluydu. Kapitülasyonlar, yabancı tebaaya tanınan vergi ve yargı ayrıcalıkları üzerinden devletin kendi topraklarındaki hareket alanını sınırlıyordu. Borçlanma ise zamanla alacaklılara devlet gelirleri üzerinde doğrudan söz hakkı veren bir yapıya dönüştü. 20 Aralık 1881 tarihli Muharrem Kararnamesi ile kurulan Düyun-ı Umumiye İdaresi, kendisine tahsis edilen gelirleri kendi teşkilatı aracılığıyla topluyordu. Tuzdan tütüne, damga resminden balık avına uzanan gelir kaynakları borçların ödenmesine ayrılmıştı. 1912’de idarenin 8.931 çalışanı bulunuyordu. Bu büyüklük, mali bağımlılığın ülkenin gündelik idaresine ne ölçüde yerleştiğini gösteriyordu.

Borçlanmak ile alacaklıların vergi gelirlerini doğrudan yönettiği bir düzene tabi olmak arasında egemenlik bakımından büyük bir mesafe vardır. Osmanlı maliyesi ikinci duruma sürüklenmişti. Devlet, halkından toplanan gelirin kullanımı üzerindeki yetkisinin bir bölümünü kaybetmişti. Emperyalizmin gücü de burada beliriyordu: Kendi önceliklerini, başka bir toplumun bütçesine ve hukukuna yerleştirebilmek.

Birinci Dünya Savaşı’nın ardından 10 Ağustos 1920’de imzalanan Sevr Antlaşması, bu bağımlılığı daha ileri taşımayı öngörüyordu. İngiltere, Fransa ve İtalya temsilcilerinden oluşacak Maliye Komisyonu’nda Türk temsilci danışma sıfatıyla bulunacak, Osmanlı bütçesi komisyonun onayına sunulacaktı. Sevr yürürlüğe girmedi. Ancak öngördüğü düzen, askerî yenilginin nasıl kalıcı bir mali ve hukuki denetime çevrilmek istendiğini gösteriyordu.

Mustafa Kemal’in öncülüğünün ağırlığı, bu geleceği kaçınılmaz saymamasında ortaya çıkar. Yenilginin ardından büyük devletlerden birinin koruyuculuğuna sığınmayı makul bir çıkış olarak görenlerin karşısına, milletin kendi iradesine dayanan bir kurtuluş imkânı koydu. Bağımsızlığı pazarlık konusu olmaktan çıkardı. Sonucunu bildiğimiz için başlangıçtaki belirsizliği kolayca unutuyoruz. Oysa bu tercih, işgal altında, kaynakları tükenmiş ve ordusu dağıtılmış bir ülkede yapılıyordu.

Sivas Kongresi’ndeki manda tartışmaları, tercihin kolay olmadığını gösterir. Amerikan mandasının kabulünü isteyen, 25 delegenin imzasını taşıyan önerge reddedildi. Tartışmaların sonunda Amerikan Senatosu’ndan Türkiye’deki durumu inceleyecek bir heyet istenmesi de kararlaştırıldı. Bu ikinci karar, manda yönetiminin kabul edildiği anlamına gelmiyordu. Kongre dışarıyla temas kapısını açık tutarken Millî Mücadele’nin izleyeceği yol, ülkenin yönetimini bir büyük güce emanet etmek yerine kendi siyasi merkezini kurmak oldu.

28 Ocak 1920’de kabul edilen Misak-ı Millî’nin altıncı maddesi, bağımsızlığın kapsamını açıkça ortaya koyuyordu. Günümüz Türkçesiyle ifade edildiğinde madde, siyasi, adli ve mali gelişmeyi engelleyen sınırlamalara karşı çıkıyor; millî ve iktisadi gelişmenin gerçekleşebilmesini tam bağımsızlık ve serbestlik koşuluna bağlıyordu. Borçların ödenme şartları da bu ilkelere aykırı olamazdı. Millî Mücadele, ülkenin sınırlarını ve bu topraklar üzerinde milletin iradesini savunuyordu.

Mustafa Kemal, Meclis’in açılmasından üç gün sonra, 26 Nisan 1920’de Lenin’e gönderdiği mektupta emperyalist hükûmetlere karşı ortak hareket öneriyor; para, silah ve cephane desteği istiyordu. Ankara, işgal karşısında direnişi sürdürebilmek için diplomatik temaslar kuruyor, dış destek arıyordu.

Ankara’da Meclisin açılması bu hedefe kurumsal bir karşılık verdi. Büyük Millet Meclisi, 7 Haziran 1920’de kabul ettiği kanunla, İstanbul’un işgal edildiği 16 Mart 1920’den itibaren İstanbul hükûmetince Meclis’in onayı dışında yapılmış ve yapılacak antlaşmaları, sözleşmeleri ve verilmiş imtiyazları geçersiz saydı. Sevr imzalanmadan önce Ankara, ülke adına üstlenilecek yükümlülüklerin meşruiyetini kendi onayına bağlamıştı.

16 Mart 1921’de imzalanan Moskova Antlaşması, Ankara ile Sovyet Rusya arasındaki ilişkiyi bir antlaşma zeminine taşıdı. Sovyet Rusya, Türkiye’de kapitülasyonların kaldırılmış olduğunu da kabul etti. Tarafların amaçları bütünüyle aynı değildi; iş birliği ortak karşıtların ve karşılıklı ihtiyaçların oluşturduğu zeminde gelişti. Mustafa Kemal bu ilişkide Millî Mücadele’ye destek ararken ülkenin kendi siyasi hedeflerini koruyordu.

Bu diplomatik çabaların karşılığını bulabilmesi, cephedeki direnişe bağlıydı. 15 Mayıs 1919’da İzmir’in işgaliyle Batı Anadolu’da genişleyen işgal karşısında örgütlenen mücadele, Sakarya’da Yunan ordusunun ilerleyişini durdurdu. 26 Ağustos 1922’de başlayan Büyük Taarruz ve 30 Ağustos’taki Başkomutan Meydan Muharebesi’nin ardından Türk ordusu 9 Eylül’de İzmir’e girdi. Mustafa Kemal’in başkomutanlığında kazanılan zafer, Anadolu’nun geleceğini askerî zorla belirleme girişimini boşa çıkardı; Ankara’nın barış masasında bağımsızlık talebini savunabileceği zemini oluşturdu.

Askerî zaferin ardından aynı mesele iktisat alanında ortaya çıktı. İzmir İktisat Kongresi, 17 Şubat–4 Mart 1923’te, Lozan görüşmelerinin kesintiye uğradığı dönemde toplandı. Mustafa Kemal, askerî ve siyasi zaferlerin iktisadi başarılarla desteklenmesi gerektiğini vurguluyordu. Üretim gücü zayıf, ulaşım ağı yetersiz, sermaye birikimi sınırlı bir ülkenin bağımsızlığını koruması da güç olacaktı.

Kongrede yabancı sermayeye ilişkin sözleri aynı anlayışı tamamlıyordu. Ülkenin sermayeye ihtiyacını kabul ediyor, Türkiye’nin kanunlarına uyulması şartıyla yabancı sermayeye gerekli güvencelerin verilebileceğini belirtiyordu. İtirazı, yabancı sermayenin geçmişte sahip olduğu ayrıcalıklı konumaydı. Sermaye gelebilirdi; fakat ülkenin hukukunun üzerinde bir yere yerleşemezdi.

24 Temmuz 1923’te imzalanan Lozan Antlaşması’nın 28. maddesiyle kapitülasyonların her bakımdan kaldırılması kabul edildi. Böylece uzun süredir egemenliği sınırlayan ayrıcalık düzeninin tasfiyesi uluslararası antlaşmaya bağlandı. Bununla birlikte Lozan’a bağlı Ticaret Sözleşmesi’nin gümrük tarifeleri üzerindeki sınırlamaları 1929’a kadar sürdü. Cumhuriyet döneminde demiryollarının millîleştirilmesi ve geliştirilmesi, sanayi yatırımları ve 1930’larda belirginleşen devletçilik ise hukuken kazanılan yetkileri maddi imkânlarla destekleme arayışlarıydı. Atatürk yönetiminin önündeki mesele, bağımsız karar alabilecek bir devletin yanında, bu kararları uygulayabilecek bir ekonomi kurmaktı.

Osmanlı borçlarına ilişkin ödeme düzenlemesi 13 Haziran 1928’de Paris’te imzalanan anlaşmayla yapıldı; son taksit 1954’te ödendi. Ancak borcun devam etmesi, eski denetim düzeninin aynı biçimde sürdüğü anlamına gelmiyordu. Borç ödemek ile maliyenin alacaklılar tarafından yönetilmesi farklı durumlardı. Cumhuriyet’in kazandığı alan, üstlendiği yükümlülükleri kendi hukukuna ve kurumlarına dayanarak yönetebilmesiydi.

Bu mücadele, askerî direnişi siyasal egemenliğe, siyasal egemenliği de iktisadi bir kuruluş çabasına bağladı. Bütün sonuçlarını tamamlanmış veya kusursuz saymadan da bu mücadelenin açtığı imkânı görebiliriz: Geleceği büyük devletler tarafından düzenlenmek istenen bir toplumun, kendi geleceğinin öznesi olabileceği düşüncesi.

10 Kasım’da hatırlanması gereken mirasın bir bölümü de budur. Bağımsızlığın korunması, her kuşağın önüne yeni sorumluluklar koyar. Bugünün ilişkileri geçmişin kurumlarıyla aynı değildir. Misak-ı Millî’nin altıncı maddesini bugün yeniden okurken kendimize sorabiliriz: Hangi bağımlılıklar, hangi ayrıcalıklar ve hangi sınırlamalar kendi geleceğimiz hakkında söz söyleme gücümüzü daraltıyor?

Bu soruyu sormak, anmanın en dürüst yoludur.

Kaynaklar ve doğrulama notları

Lenin’in tanımı. V. İ. Lenin, Imperialism, the Highest Stage of Capitalism, Bölüm VII (1916).

https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1916/imp-hsc/ch07.htm

Düyun-ı Umumiye ve 1912 personel sayısı. TÜBİTAK Ansiklopedi, Düyûn-ı Umûmiye.

https://ansiklopedi.tubitak.gov.tr/ansiklopedi/duyun_i_umumiye

Sevr’in mali hükümleri. Sevr Antlaşması, 231–234. maddeler; özellikle bütçe denetimi için 232. madde.

https://en.wikisource.org/wiki/Treaty_of_Sèvres/Part_VIII

Sivas Kongresi. Haluk Selvi, Sivas Kongresi, TDV İslâm Ansiklopedisi; inceleme heyeti kararı için Atatürk Ansiklopedisi, Sivas Kongresi.

https://islamansiklopedisi.org.tr/sivas-kongresi

Misak-ı Millî. Misak-ı Millî Beyannamesi, altıncı madde. Gövdedeki anlatım sadeleştirilmiş özet olup doğrudan alıntı değildir.

https://tr.wikisource.org/wiki/Sayfa:Misak-ı_Millî_Beyannamesi.pdf/3

7 Haziran 1920 Kanunu. TBMM, Osmanlı’dan Günümüze Demokrasi Tecrübesi ve Parlamento, s. 110.

https://cdn.tbmm.gov.tr/TbmmWeb/Yayinlar/Dosya/338840aa-508c-482f-a7dd-fd19f0254f3c.pdf

26 Nisan 1920 mektubu. Atatürk Araştırma Merkezi, Mustafa Kemal’in Lenin’e, Lenin’in Mustafa Kemal’e Yazdığı Mektuplar.

https://atam.gov.tr/wp-content/uploads/2024/10/II-CILT-1.pdf

Moskova Antlaşması. Atatürk Ansiklopedisi, Moskova Antlaşması; 16 Mart 1921, özellikle 7. madde.

https://www.ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/360/Moskova-Antlaşması

İzmir İktisat Kongresi ve yabancı sermaye. Atatürk Ansiklopedisi, Türkiye İktisat Kongresi; Mehmet Arif Demirer, Atatürk ve Yabancı Sermaye, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 2007. Yabancı sermaye konuşması burada aktarılan metinden kontrol edilmiştir.

https://www.atamdergi.gov.tr/eng/full-text/130/tur

Lozan ve kapitülasyonlar. Lozan Barış Antlaşması, 28. madde; Atatürk Ansiklopedisi, Kapitülasyonlar.

https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/520/Kapitülasyonlar

Osmanlı borçlarının son taksiti. TÜBİTAK Ansiklopedi, Düyûn-ı Umûmiye.

https://ansiklopedi.tubitak.gov.tr/ansiklopedi/duyun_i_umumiye

Kurtuluş Savaşı kronolojisi. Türk Tarih Kurumu, İstiklal Harbi; Millî Savunma Bakanlığı, Millî Mücadele Dönemi.