Günümüzde eğitim; bireysel gelişimden biraz uzaklaşarak, daha çok başarının notlar ve standart testlerle ölçüldüğü mekanik bir yapıya evriliyor gibi…
Standart testlerin eğitimde adaleti sağladığı ve subjektif yargıları önlediği savına uzak duruyorum. Hatta ezberciliği ödüllendirerek kavramsal öğrenmeyi gölgede bıraktığına inanıyorum.
Bu yapısal sorun, öğrencilerin analitik ve yaratıcı becerilerini açığa çıkarmayarak entelektüel özerkliği zayıflatmaktadır. Bu durum, modern okulları liyakat arayışı (meritokrasi) ile kalıplaşmış başarı hedefleri arasında bir gerilim doğurmaktadır. Üstelik bu gerilim, ortaöğretimle sınırlı kalmayıp üniversite yıllarında da etkisini sürdürüyor.
Günümüzde bazı yükseköğretim kurumlarında, bilginin niteliğinden çok diplomanın varlığını önceleyen bir yaklaşım öne çıkabiliyor. Bunun arkasında, iş gücü piyasasının ihtiyaçlarını karşılayan ancak eleştirel düşünme kapasitesi sınırlı “insan kaynağı” üretme stratejisi yatıyor olabilir.
Burada dikkat çeken bir başka nokta, yükseköğretim bürokratik yapı nedeniyle sektörel değişimlere uyum sağlamakta yaşadığı gecikmedir. Bilginin hızla eskidiği bir çağda beliren bu uyumsuzluk ve kronikleşen mezun enflasyonu sorunu, yükseköğretimin işlevselliğini tartışmaya açmaktadır. Gerek ortaöğretimde gerekse yükseköğretimde bu eğilim, uzun vadede sürdürülebilir görünmemektedir.
Kendine uygun yol
Sanayi Devrimi’nden kalan eğitim modeli, hâlâ “geçim sağlayan meslek edinme” odaklı ve bunu üniversite eğitimiyle ilişkilendiren bir anlayışla varlığını sürdürüyor. Bu bakışa göre kişi, geçimini sağlamak için öncelikle gelir getiren bir meslek sahibi olmalıdır. Oysa bu mesleğin kişinin doğasına, ilgilerine ve eğilimlerine uygunluğu da göz ardı edilemeyecek kadar önemlidir.
Yükseköğrenim elbette önemlidir; ancak çocuklarımıza mutlaka üniversite bitirmeleri gerektiği düşüncesini aşılamak gerekmez. Üniversiteye gidilmesin demiyorum elbette ancak mutlu bir yaşam kurmanın tek geçerli yolu akademik eğitim değildir. İnsan, bir ustalık işinde, teknik bir beceride ya da doğrudan üretimin içinde kendi doğasına en uygun uğraşı bulabilir.
Bu nedenle gençler, yalnızca ne okuyacaklarını ya da ne iş yapacaklarını değil, bunu neden yapacaklarını ve işlerine nasıl anlam katacaklarını da iyi kavramalıdır. Sonuçta bireyin kendi yetenek ve eğilimlerine uygun, doyum ve mutlulukla sürdürebileceği bir yol çizmesi başlı başına bir başarıdır.
Buna karşılık birey, kendi isteği yerine ailesi ya da çevresinin beklentileri doğrultusunda ilerlediğinde, kariyerinde en tepeye çıksa bile işini anlamlandırmakta zorlanabilir, ruhsal bir boşluk duyumsayabilir.
Bu risk, eğitimin yalnızca meslek edindiren teknik bir düzeneğe indirgenemeyeceğini göstermektedir. Eğitim, bireye yalnızca bir geçim kapısı açmakla kalmamalı; her şeyden önce kendini daha iyi tanımasına katkı sunmalıdır.
Bu noktada meseleye yalnızca bireysel seçimler açısından bakmak eksik kalır. Eğitimi sosyolojik açıdan değerlendirdiğimizde, kurumların öğrencinin özgün gelişimini öncelemekten çok, toplumsal işlevselliği ve standart normlara uyumu esas alan bir karakter kazandığı söylenebilir. Bu durum, öğrencinin aktif bir özne olarak güçlenmesi yerine, sistemin beklentilerine uyum sağlayan bir konuma itilmesi riskini barındırmaktadır.
Mevcut sorun, eğitimin ideolojik yönelimlerden etkilenmesi ve bunun gençlerin bağımsız düşünme alanlarını daraltmasıyla sınırlı değildir. Temeldeki asıl sorun, bireye kendi istek ve yeteneklerini fark etmesini sağlayacak, aynı zamanda kendisi için anlamlı bir yön çizmesine olanak sunacak donanımın kazandırılamamasıdır.
Eğitimin temel amacı, öğrencileri belirli kalıplara uydurmak için onları “eğmek” olmamalıdır. Eğitim, insanın içindeki merakı, yeteneği ve düşünme gücünü bastırmak yerine açığa çıkaran bir süreç olmalıdır.
Bu amaçla öğrencileri tek tipleştirmeden, öğrenme isteklerini köreltmeden ve kendi potansiyellerini keşfedebilecekleri özgür bir alan oluşturarak ilerlemelidir. Böyle bir yaklaşım, bireyi dışarıdan dayatmayla yetiştirmeyi değil, onun kendi iç dinamikleriyle yetişmesine olanak tanımayı esas alır.
Bu felsefi temel üzerine kurgulanan eğitim süreci, öğrencinin ilgi alanlarını beslerken sorgulayan, sorumluluk üstlenen ve yaşamla aktif bağ kuran özgür bireylerin gelişimini destekler. Eğitim, bireyi yalnızca çalışma hayatına değil, yaşamın sunduğu karmaşık sorulara da hazırlamak zorundadır.
Bununla birlikte, Türkiye’deki eğitim sistemi bu evrensel gerekliliğin aksine, yalnızca güncel durumu değil, gelecekteki beklentileri de olumsuz etkileyen yapısal bir sorun olarak karşımızda durmakta. Kanımca bunun temelinde, kentleşme sürecinin bir türlü tamamlanamamış olması yatmaktadır.
Yapay zekâ çağında meslekler
Robotik sistemlerin ve yapay zekânın hızla yaygınlaşması, insan emeğine olan talebi giderek azaltıyor. Bu dönüşümde, kasiyerlik, banka gişe görevlisi, seyahat acentesi görevlisi ve çevirmenlik gibi pek çok geleneksel meslek yok olma tehlikesiyle karşı karşıya kalabilir. Dolayısıyla, mesleki eğitim sisteminin teknolojik ve toplumsal değişimlere ayak uydurması artık bir seçenek değil, zorunluluktur.
Uzmanlara göre, yapay zekâ sayesinde üretkenlik büyük ölçüde artacak. Gelecekte en yüksek talep görecek meslekler, ağırlıklı olarak yapay zekâ geliştirme, yönetim ve denetim alanlarında yoğunlaşacak. Örneğin robot otomasyon teknisyeni, siber güvenlik uzmanı, yapay zekâ etiği uzmanı, büyük veri analisti ve elbette yaşlı bakımı uzmanı vb.
Bunun yanında, empati, esneklik, iletişim ve adaptasyon gibi yumuşak beceriler (soft skills) giderek daha görünür hâle gelecek.
Neticede diploma çağı sona ermiyor ama beceri ve uyum odaklı bir geleceğe evriliyor. Bu geleceğe hazırlanan gençler için ise, hayatlarına anlam katan bir rotayı “özgürce” seçebilmek önemli.
Aşağıda yer alan 10 soru bu yönde yol gösterici olabilir:
1-Kendimle ilgili farkındalık ve sorumluluk alanlarını nasıl geliştirebilirim?
2-Hangi erdemleri edinmek olgunlaşmamı destekler?
3-Saatlerin nasıl geçtiğini fark etmediğim, beni içine çeken uğraşlar nelerdir?
4-Hangi alanlarda derinleşmek ve yetkinleşmek isterim?
5-Beni ben yapan değerlerim nelerdir ve hangi ilkelerden vazgeçmem?
6-Değerlerim, yeteneklerim ve becerilerimle topluma nasıl bir katkı sunabilirim?
7-Hangi zorluklar karşısında “buna değer” diyerek devam edebilirim?
8-Severek yaptığım ve aynı zamanda iyi olduğum işler nelerdir?
9-Doğama hangisi daha uygun: Tek başıma çalışmak mı, ekip içinde üretmek mi?
10-Gelecekte nasıl bir insan olmak ve nasıl bir hayat yaşamak istiyorum?
***
Medya Günlüğü sosyal medya hesapları:
