İnsan bazen değişerek, bazen de bulunduğu yerde derinleşerek dönüşür; asıl düğüm, hangisinin yüzleşme, hangisinin kaçış olduğunu ayırt edebilmektir.
Nitekim o kritik eşiğe geldiğinde insanın içinden bir ses yükselir: “Acaba sorun değişim değil de daha derine inmek mi?”
Büyük düşünürler, ikilemde savrulanlara hem umut veren hem de sarsan fikirler sunarak bu iç sesi anlamlandırmaya çalışmışlardır.
Konu iç sesi anlamak olunca, farklı düşünce geleneklerini birlikte incelemek gerekir. Çünkü kimileri değişimi yaşamın doğal bir parçası sayarken, kimileri sürekli değişimin insanı özünden uzaklaştırdığını savunur.
Batı’nın Stoacı dinginliği, Doğu’nun benliği çözümleme anlayışı ve modern felsefenin kimlik tartışmaları bir araya geldiğinde, karşımıza bu zıtlıklardan beslenen ilginç bir tablo çıkar.
Ancak ne değişim tek başına çözüm sunar ne de derinleşmek her durumda yeterli olur. Her iki yaklaşım da bizi, değişimin doğasına ve yolumuzu nasıl belirleyeceğimize dair düşünmeye yöneltir.
İşte burada devreye giren yaşam deneyimlerimiz, bize hangi stratejiyi benimsemenin doğru olacağına ilişkin fikir verir. Böylece iç sesimize güvenerek, ne zaman dönüşüm geçireceğimizi, ne zaman derinleşeceğimizi anlarız.
İnsan neden kendini aşmalı?
Bu soruya en sert cevaplardan birini veren Nietzsche, “Böyle Buyurdu Zerdüşt’te”, insanı aşılmayı bekleyen bir taslak olarak yorumlar.
Nietzsche için değişmemek, bir tür ölümdür. O, insanı bir “köprü” olarak tanımlar; bir varış yeri değil, bir geçiş hâli olarak değerlendirir.
Bu bakış açısı insanı bulunduğu yerde oturmaktan vazgeçmeye çağırır ama aynı zamanda da özgürleştiricidir: Eğer insanın şimdiki hâli bir taslaksa, o taslağı biçimlendirecek olan da yine kendisidir.
Franz Kafka aynı düşünceyi acı bir dille anlatır. “Dönüşüm” adlı kitabında Gregor Samsa karakteri bir sabah böceğe dönüşür. Ancak asıl trajedi, çok daha önce başlayan iç çöküşüdür. Gregor yıllarca ailesi için kendini feda etmiş, kendi isteklerini bastırmış ve içten içe tükenmiştir. Böceğe dönüşmesi, bastırılmış bir hayatın simgesel çıktısıdır.
Kafka burada bize şunu söylüyor: İnsan, korkup kendini baskılasa da dönüşüm gerçekleşir; ama bu sefer kendi seçimi olarak değil, kendine yabancılaşmanın bedeli olarak gelir.
Viktor Frankl ise savaş kamplarındaki deneyimlerinden bambaşka bir sonuç çıkarır. “İnsanın Anlam Arayışı” adlı kitabında, en ağır koşullarda bile insanın vereceği tepkiyi seçebileceğini savunur.
Onun değişim anlayışı Nietzsche’ninki kadar çalkantılı değildir. İnsan bir anlam bulduğunda değişim zaten içeriden başlar. Anlam yoksa dışarıdaki büyük değişimler de insanı dönüştüremez.
Erich Fromm, bu perspektifi destekler nitelikte sevgi ve üretkenliğin insan doğasının asli unsurları olduğunu savunur. Ancak toplumsal dinamiklerin bireyi bu öze yabancılaştırdığını ileri sürer.
Bu bağlamda Fromm’a göre değişim; dışsal bir başkalaşımdan çok, bireyin toplumsal etkilerle bastırdığı içsel potansiyelini yeniden keşfetme ve kazanma sürecidir.
Kendini tanımaya dair üç yol
- Stoacı İmparator Marcus Aurelius, her sabah güne başlarken kendine şu temel ilkeyi hatırlatırdı: “Değiştiremeyeceğim işlerle yorulmak yerine, yalnızca kendi kontrolümde olanlara yönelmeliyim.”
Aurelius için asıl cesaret, dışsal zorlamalarla yapay bir dönüşüm çabasına girmek değil; tersine, kişinin kim olduğunu ve sınırlarını tüm çıplaklığıyla fark edebilmesidir. Bu anlamda derinleşme, bir teslimiyet ya da entelektüel tembellik değildir, bireyin kendi etki alanına odaklanarak inşa ettiği “yüksek iç disiplin” biçimidir.
- Montaigne (1533–1592), yaşama daha esnek bir pencereden bakan biriydi ve bu rahatlığı felsefeye taşıdı. Ünlü yapıtı “Denemeler”i yazdığında amacı sistematik bir düşünce ortaya koymak değildi; kendini anlamaya çalışıyordu.
Kendini olduğu gibi, tüm tuhaflıkları ve yorgunluklarıyla yazıya dökerken şunu fark etti: Kendini tanımaya yönelmek, bir cesaret ve yüzleşme işidir. Montaigne bize değişmeyi değil, kendimizi derinlemesine gözlemlemeyi öğütler; çünkü insan, ancak kendi doğasını kavradığında özgün yoluna devam edebilir.
- İspanyol teolog ve şair Juan de la Cruz (1542-1591) bu içsel yolculuğu mistik bir boyuta taşır. “Ruhun Karanlık Gecesi” adlı kitabında anlattığı dönüşüm, aslında bir tür yıkım ve içsel arınma sürecidir. Ona göre bu yıkım dışarıdan gelmez, içeriden, en gizli köşelerden başlar.
Değişmek mi yoksa derinleşmek mi şeklindeki bir soruya De la Cruz’un cevabı şudur: “Önce bütün o dış katmanlar düşmelidir. Geriye kalan zaten değişime gerek duymayacak kadar özgündür.”
Doğu bilgeliğinde değişimin doğası
Kadim bilge Laozi’ye göre hayatı “değişmek” ya da “aynı kalmak” diye ayırmak tutarlı değildir, yaşam zaten bir nehir gibi kendi yolunu bulur ve doğal ritmiyle akar. Laozi burada Wu Wei (eylemsiz eylem) kavramı çerçevesinde, doğanın işleyişine karışmak yerine, evrensel düzenin bir parçası olmayı benimsemeyi önerir.
Bu konspet, akıntıya karşı durmak ya da onu zorlamak yerine, her şeyin kendi doğasına göre ilerlemesine izin vermek demektir. Bu pasiflik değildir, tam tersine hayatın doğal ritmini fark eden bilinçli bir seçimdir.
Zhuangzi bu düşünceyi daha da ileri taşır. Ünlü “Kelebek Rüyası” öyküsünde şunu sorar: “İnsan mı kelebek olduğunu düşlüyor, yoksa kelebek mi insan olduğunu?”
Zhuangzi’ye göre, “ben” dediğimiz olgu sandığımız kadar sağlam bir temele sahip değil. “Değişmeliyim” ya da “kendimi geliştirmeliyim” diyen o “ben”in kendisi acaba ne kadar gerçek? Özne gerçekten sabit midir, yoksa biz de sürekli değişen bir akışın içinde miyiz?
Hindistanlı Nagarjuna bu düşünceyi Budist felsefenin merkezindeki Sunyata (boşluk) kavramıyla birleştirir. Sabit ve değişmez bir benliğin olmadığını savunur. Bu başta biraz ürkütücü gelse de aslında müthiş bir özgürlüktür.
Korumaya çalıştığımız o sabit kimlik bir kurguysa, asıl mesele ne değişmek ne de derinleşmektir. Belki de, durmadan bir şeyler olmaya çalışmayı bırakıp, “ben” dediğimiz kurguyu üreten mekanizmanın nasıl işlediğini fark etmektir.
Modern felsefe ve değişen benlik
İngiliz düşünür Derek Parfit, “Reasons and Persons” (Nedenler ve Kişiler) adlı kitabında benliğin sürekliliğini analitik felsefenin araçlarıyla inceler. Parfit’e göre, on yıl önceki hâlinle bugünkü hâlin arasındaki bağ aslında oldukça zayıftır. Hatta on yıl önceki hâlinle bile.
Sürekli aynı kişi kaldığımıza ilişkin yanılgı, Budist öğretiyle şaşırtıcı biçimde örtüşür. Parfit der ki, “değişimden korkmana gerek yok, çünkü değişmekten korkan o eski sen bile, her an dönüşen bir varlıktır.”
Hint filozof Amartya Sen, kimliği sabit ve tekil bir öz olarak değil, birbirini tamamlayan çoklu aidiyetlerin oluşturduğu dinamik bir alan olarak görür. İnsan, aynı anda bir ebeveyn, bir mühendis, bir yurttaş ya da bir Antalyalı olabilir. Bunların hepsi bir arada olabilir ama her biri farklı bağlamlarda öne çıkabilir.
İşte bu noktada, süreklilik ile değişim arasında bir gerilim ortaya çıkar. Kişi temelde aynı kalır gibi görünürken, hangi yönünün veya kimliğinin öne çıkacağı zamana ve koşullara göre değişir.
Amerikalı felsefeci William James, bu meseleye psikoloji ve felsefenin kesiştiği noktadan bakar. Ona göre alışkanlıklar, hayatımızı dengede tutan ve bize enerji ekonomisi sağlayan gizli birer “çark” gibi işler.
Her an her şeyi yeniden sorgulamak yerine, önemli olanlara odaklanmak bizi ilerletir. Bu bakış açısıyla değişim, her şeyi sıfırlamak değil, hangi alışkanlıkları koruyacağınıza, hangilerini dönüştüreceğinize karar verme sanatıdır.
Sonunda nereye varıyoruz?
Tüm bu düşünceleri topladığımızda karşımıza şu gerçek çıkıyor: Değişim bazen bir zorunluluktur, bazen de bir kaçıştır.
Aynı şekilde bulunduğumuz yerde derinleşmek bazen olgunluktur, bazen de alışkanlığın konforuna sığınmaktır.
Belki de bu meselenin tek bir doğru cevabı yok. Önemli olan, ne zaman kabuk değiştireceğini, ne zaman kök salacağını ayırt edebilmektir.
Derek Parfit’in dediği gibi korumaya çalıştığın “sen” zaten sürekli değişiyor. Laozi’nin de söylediği gibi nehir zaten akıyor. Sen ise yalnızca bu akışın neresinde durduğunu seçiyorsun.
Asıl mesele, değişmek ya da derinleşmek ikilemini tartışmak değil, şu an nerede olduğumuzu ve nereye doğru ilerlediğimizi görebilmektir.
Uğur Can Karakuş
***
Medya Günlüğü sosyal medya hesapları:
