İran’ın dondurulmuş varlıklarının serbest bırakılması, İran ile Batı arasındaki ilişkilerde en tartışmalı ve karmaşık konulardan biri.
Bu konu, İran ile ABD arasında imzalanan ve savaşı sona erdirmeyi amaçlayan mutabakat zaptının kilit bir unsurunu oluşturuyor.
Tahran, uzun süredir büyük bir kısmı yaptırımlar ve bankacılık kısıtlamaları nedeniyle erişilemez durumda olan yurt dışındaki fonlara ulaşmanın yollarını arıyor.
Varlıkların büyük bölümü ABD’de tutulmuyor olsa da, bu fonlara erişip erişemeyeceğinin belirlenmesinde Washington kilit rol oynuyor.
Uzmanlar bu paranın bir kısmının dahi serbest bırakılmasının, yıllar süren yaptırımlar, ekonomik izolasyon, hızla yükselen enflasyon ve para biriminin değer kaybının yanı sıra ABD ve İsrail ile yaşanan son çatışmaların yol açtığı tahribatla sarsılan İran ekonomisi için hayati olacağını belirtiyor.
Bununla birlikte uzmanlar işin içine giren hukuki, mali ve siyasi engeller göz önüne alındığında, herhangi bir anlaşmanın fiili transferlere dönüşme sürecinin yavaş ve karmaşık olacağı uyarısı yapıyor.
Peki, bu fonlar tam olarak ne ve İran’ın bunlara erişimi kolay olacak mı?
İran’ın dondurulmuş varlıklarının toplam değerine ilişkin resmi bir veri bulunmamakla birlikte, tahminler yaklaşık 27 milyar dolar ile 100 milyar doların üzerinde bir aralıkta değişiyor.
Söz konusu fonlar tek ve erişilebilir bir hesapta tutulmuyor. Bunun yerine petrol gelirleri, doğal gaz ve elektrik ihracatından elde edilen kazançlar, yurt dışındaki bankalarda tutulan döviz rezervleri ve bazıları on yıllar öncesine dayanan hukuki anlaşmazlıklara konu olmuş varlıkları kapsıyor.
İran yurt dışına petrol sattığında, ödemeler genellikle satın alan ülkedeki hesaplara yatırılıyor. Ancak yaptırımlar, Tahran’ın bu fonları ülkeye getirmesini sıklıkla engelledi.
Varlık dondurma işlemlerinin ilk büyük dalgası, 1979’da Tahran’daki ABD Büyükelçiliği rehine krizinin ardından gerçekleşti.
Daha sonraki bir anlaşma kapsamında bazı varlıklar serbest bırakılmış olsa da, 1979 İslam Devrimi öncesinde imzalanan askeri sözleşmelere ilişkin bazı talep ve varlıklar çözüme kavuşturulmadı.
İkinci ve daha kapsamlı bir kısıtlama dalgası, 2011-2012 yıllarında, sıkılaştırılan nükleer yaptırımlar ve İran’ın küresel bankacılık sisteminin bazı bölümlerinden dışlanmasıyla başladı. Bu kısıtlamalar, ABD’nin 2015 tarihli nükleer anlaşmadan (JCPOA) 2018’de çekilmesinin ardından daha da güçlendirildi.
Kısıtlamalar genişledikçe, giderek artan miktarda gelir ülke dışında kaldı. Bu gelirler ya resmen donduruldu ya da kullanım biçimleri sıkı sınırlamalara tabi tutuldu.
Küresel ilişkiler Orta Doğu Konseyi adlı düşünce kuruluşundan ekonomist Frédéric Schneider’a göre resmen bloke edilen fonlar, ülkeye getirilemeyen gelirler ve devam eden hukuki anlaşmazlıklara bağlı paralar dahil olmak üzere “farklı dondurma türleri” mevcut.
İran’ın kısıtlanmış fonlarının büyük kısmı ABD dışında.
Tahminlere göre 20 milyar ila 50 milyar dolar arasındaki önemli bir bölüm, İran’ın en büyük petrol müşterisi olan Çin’de.
Tahminen 10 ila 15 milyar dolar da doğal gaz ve elektrik ihracatı ödemeleriyle bağlantılı olarak Irak’ta tutuluyor.
ABD Kongresi verilerine göre Güney Kore, İran’a ait yaklaşık 6 milyar dolarlık petrol gelirini elinde bulunduruyordu. Bu tutar 2023’te Katar’daki hesaplara transfer edildi.
Ancak Washington daha sonra İran’ın bu fonlara yakın vadede erişemeyeceğini belirtti, bu da fonların fiilen Doha’da bekletilmesi anlamına geldi.
Diğer fonlar ise Hindistan, Japonya ve Lüksemburg gibi ülkelerde tutuluyor.
Buna karşılık, ABD yargısının yetkisi altındaki tutar nispeten düşük. ABD Kongresi’ne göre yaklaşık 2 milyar dolar. Üstelik bu tutarın büyük kısmı mahkeme kararları ve tazminat talepleriyle ilişkili. Bu da söz konusu fonların serbest bırakılmasını özellikle hassas bir konu haline getiriyor.
Fonların çoğu ABD dışında bulunmasına rağmen, Washington’ın bunlar üzerindeki etkisi büyük ölçüde sözde ikincil yaptırımlardan kaynaklanıyor.
Bu önlemler sadece İran’ı değil, aynı zamanda bu ülkeyle iş yapan yabancı bankaları, şirketleri ve hükümetleri de hedef alıyor.
İran fonlarının transferine yardımcı olan herhangi bir kurum, ABD finans sistemine erişimini kaybetme veya cezalarla karşı karşıya kalma riskiyle karşı karşıya.
Sonuç olarak, İran parasını elinde bulunduran ülkeler, ABD’nin açık onayı olmadan fonları serbest bırakmak veya transfer etmek konusunda genellikle isteksiz.
Mutakabat zaptı, iki temel potansiyel ekonomik rahatlama biçimini ana hatlarıyla ortaya koyuyor
- İran’ın petrol ve petrol ürünlerinin yanı sıra nakliye, sigorta ve bankacılık gibi ilgili hizmetleri de ihraç etmesine olanak tanıyan muafiyetler;
- İran Merkez Bankası’na paranın kullanımı üzerinde daha fazla kontrol imkânı sağlayan, dondurulmuş veya kısıtlanmış fonlara erişim.
Belge ayrıca, uygulama mekanizması nihai anlaşma çerçevesinde belirlenecek bir program kapsamında, bölgesel ortaklarla iş birliği içinde İran ekonomisinin yeniden inşasını ve geliştirilmesini hedefleyen, en az 300 milyar dolar değerinde daha geniş çaplı bir yeniden inşa da öngörüyor.
ABD, İran’a doğrudan ödeme yapmayacağını, bunun yerine altyapı, enerji, ulaşım ve diğer sektörlere yapılacak yatırımlara odaklanacağını belirtiyor.
***
Medya Günlüğü sosyal medya hesapları:
