Türkiye son yıllarda tarım ürünlerinde giderek daha dışa bağımlı hale gelirken, işlenmiş gıda ürünlerinde ihracat fazlası veriyor.
Başka bir deyişle, ülke bir yandan üretimde zayıflarken, diğer yandan gıda ticaretinde güçleniyor gibi görünüyor. Bu iki eğilim ilk bakışta çelişkili. Peki bu nasıl mümkün? Bu çelişkiyi anlamanın yolu, tarımda üretim ile gıdada değer yaratma süreçlerini birbirinden ayırmaktan geçiyor.
Türkiye artık tarımsal ham maddede büyük ölçüde dışa bağımlı hale gelirken, bu ürünleri işleyerek küresel piyasalara sunan bir yapıya doğru evriliyor. Bunu dış ticaret verilerinde açıkça görmek mümkün. Grafik 1’de görüldüğü gibi Türkiye’nin tarımsal ham madde (buğday, mısır, yağlı tohumlar) ticareti, son yıllarda derin bir açık verirken, işlenmiş gıda ihracatı rekorlar kırıyor.
Grafik 1: Tarımsal Ürünler ve Tarımsal Gıda Maddeleri Net Dış Ticareti, milyar $
Kaynak: Dünya Bankası, World Integrated Trade Solution (WITS) veri tabanı.
Grafik 1’de göze çarpan 2023 verisi için bir parantez açmak gerekiyor. 2022–2024 dönemi genel olarak tarım dış ticaretinde belirgin dalgalanmaların yaşandığı bir dönem. Bu dalganın en keskin noktası ise 2023 yılı. O yıl ortaya çıkan fazla, ilk bakışta yapısal bir iyileşmeye işaret ediyor gibi görünse de büyük ölçüde geçici ve konjonktürel faktörlerin sonucu. Özellikle pamuk ithalatındaki belirgin düşüş bu tabloyu belirliyor.
Bu gerileme, tekstil sektöründeki daralma, iç talepteki zayıflama ve firmaların stok düzeltmeleriyle ilişkili. Küresel pamuk fiyatlarındaki düşüş de ithalat değerini aşağı çekmiş görünüyor. Buna karşılık, tahıllar ve yağlı tohumlar gibi temel girdilerde daha sınırlı hareketler gözlenmesi, bu kalemlerde talebin daha katı olduğunu gösteriyor. Dolayısıyla 2023 verisi, tarımda kalıcı bir güçlenmeden çok, son yıllarda artan kırılganlığın yarattığı geçici bir düzeltme olarak okunmalı.
(Elif Karaçimen, tasam.org)
Makalenin devamını okumak için tıklayın
***
Medya Günlüğü sosyal medya hesapları:
