Azerbaycan ve Ermenistan arasında 1990’ların başından beri çözülemeyen Dağlık Karabağ sorunu, bu kez 44 gün sürecek büyük bir savaşa dönüştü.
Altı yıl sonra geriye yalnızca bir savaşın tarihi değil, bölgenin siyasi haritasını değiştiren ve Azerbaycan-Ermenistan ilişkilerini yeniden şekillendiren bir süreç kaldı.
Savaş 10 Kasım 2020’de Rusya’nın arabuluculuğunda imzalanan ateşkesle sona erdi. Anlaşma, Azerbaycan’ın savaş sırasında ele geçirdiği bölgelerin yanı sıra Ağdam, Kelbecer ve Laçın’ın da Azerbaycan’a bırakılmasını öngörüyordu. Laçın koridorunda ise Rus barış gücü konuşlandırılacaktı.
Ancak 10 Kasım anlaşması Karabağ sorununu tamamen çözmedi. Aksine, yeni bir dönemin başlangıcı oldu.
2020 savaşından önce Dağlık Karabağ ve çevresindeki yedi rayonun önemli bölümü yaklaşık 30 yıldır Ermeni güçlerinin kontrolündeydi.
Azerbaycan, 44 günlük savaşta Fuzuli, Cebrayıl, Zengilan ve Kubadlı’nın yanı sıra stratejik Şuşa’yı ele geçirdi. Ateşkesin ardından Ağdam 20 Kasım’da, Kelbecer 25 Kasım’da ve Laçın 1 Aralık’ta Azerbaycan’a geçti.
Savaşın insan maliyeti ise ağırdı. 2026’da Ermenistan Soruşturma Komitesi, 2020 savaşında Ermeni tarafında 3 bin 833 kişinin öldüğünü, 191 kişinin ise hâlâ kayıp olduğunu açıkladı. Azerbaycan ise savaşın ilk resmi bilançosunda 2 bin 783 askerinin öldüğünü duyurmuştu. Bağımsız akademik bir çalışma toplam aşırı ölüm sayısını yaklaşık 6 bin 500 olarak tahmin ediyor.
Dolayısıyla 44 gün, yalnızca sınırların ve kontrol alanlarının değiştiği bir savaş değildi. İki ülkenin toplumlarında da derin bir iz bıraktı.
Rusya’nın rolü
2020’de savaşın sona ermesinde belirleyici aktörlerden biri Rusya oldu.
Moskova’nın arabuluculuğuyla imzalanan anlaşma uyarınca yaklaşık 1.960 Rus barış gücü askeri Karabağ’a ve Laçın koridoruna yerleştirildi. Görev süresinin beş yıl olması ve taraflardan biri itiraz etmediği takdirde uzatılması öngörülüyordu.
Ancak bu düzenleme uzun sürmedi.
Azerbaycan 2023’te Karabağ’da yeniden askeri operasyon düzenledi. 24 saatten biraz fazla süren operasyonun ardından bölgedeki Ermeni yönetimi silah bırakmayı kabul etti.
Bu gelişme, 2020 savaşında başlayan dönüşümün ikinci ve çok daha kapsamlı aşaması oldu.
Karabağ’da yeni dönem
Eylül 2023 operasyonunun ardından Karabağ’daki Ermeni nüfusunun büyük bölümü bölgeden ayrıldı.
Birleşmiş Milletler ve uluslararası kuruluşların verilerine göre 100 binden fazla etnik Ermeni Ermenistan’a geçti. Ermeni tarafı bu göçü zorunlu göç ve etnik temizlik olarak nitelerken, Azerbaycan bu tanımlamayı reddetti ve bölgedeki Ermenilerin kalabileceğini, haklarının güvence altında olacağını savundu.
Böylece 2020 savaşının sonunda ortaya çıkan fiili durum, 2023’te çok daha ileri bir noktaya taşındı.
Karabağ artık Bakü’nün fiili kontrolü altında değildi; Azerbaycan’ın tam kontrolüne geçti.
Rus barış gücü de 2024’te bölgeden çekildi.
Karabağ yeniden kuruluyor
Bugün Azerbaycan’ın Karabağ politikasının merkezinde askeri kontrolden çok yeniden inşa ve geri dönüş bulunuyor.
Bakü, savaş sonrasında büyük bir yeniden imar programı başlattı. Yollar, havaalanları, elektrik ve su altyapısı, konutlar ve kamu binaları yeniden yapılıyor.
Azerbaycan hükümetinin “Büyük Dönüş” programı kapsamında eski yerinden edilmiş kişilerin Karabağ ve Doğu Zengezur’a geri gönderilmesi hedefleniyor. Bakü, 2026 sonuna kadar yaklaşık 140 bin kişinin geri dönmesini planlıyor.
Ancak bölgenin yeniden yerleşime açılmasının önünde mayınlar önemli bir sorun olmaya devam ediyor.
Dolayısıyla savaşın fiziksel izlerinin silinmesi, yalnızca binaların yeniden yapılması anlamına gelmiyor.
Savaşın siyasi sonucu
2020’de Azerbaycan’ın askeri üstünlüğüyle başlayan süreç, altı yıl içinde Güney Kafkasya’nın siyasi dengelerini de değiştirdi.
Ermenistan açısından en önemli sonuçlardan biri Rusya’ya olan güvenin zayıflaması ve Batı ile ilişkilerin güçlenmesi oldu. Azerbaycan ise Türkiye ile stratejik ilişkilerini daha da derinleştirirken Karabağ’ın yeniden inşasını ve bölgesel ulaşım projelerini öne çıkardı.
Özellikle Azerbaycan’ın Nahçıvan’a ulaşımını Ermenistan üzerinden sağlayacak yeni güzergâh konusu, bölgenin geleceği açısından önemli başlıklardan biri haline geldi.
Barış mümkün mü?
2025’te Washington’da ABD’nin arabuluculuğunda Azerbaycan ve Ermenistan arasında barış anlaşmasının metni üzerinde önemli ilerleme sağlandı. Taraflar birbirlerinin toprak bütünlüğünü tanımayı ve yaklaşık 40 yıllık çatışmayı resmen sona erdirmeyi öngören metni parafe etti.
Ancak 2026 itibarıyla süreç henüz tamamen kapanmış değil.
Bakü, Ermenistan Anayasası’ndaki Karabağ’la ilgili ifadelerin değiştirilmesini resmi barış anlaşmasının imzalanması açısından önemli bir koşul olarak görüyor. Erivan ise anayasa değişikliği için referandum hazırlığı üzerinde çalışıyor. ABD’nin desteklediği TRIPP ulaşım projesi de sürecin önemli başlıklarından biri.
Bu nedenle bugün Karabağ’da savaşın yerini başka bir mücadele aldı: Sınırların değil, yeni bölgesel düzenin şekillendiği bir dönem.
***
Medya Günlüğü sosyal medya hesapları:
