Son yirmi yılda Çin ekonomik ölçekte dramatik bir yükseliş yaşadı. Dünya ticaretinin merkezlerinden biri haline geldi, teknoloji üretiminde stratejik alanlara girdi, devasa altyapı yatırımlarıyla Afrika’dan Latin Amerika’ya kadar geniş bir etki alanı kurdu.
Bu tablo doğal olarak şu soruyu gündeme getiriyor: Bu ölçekte bir güç neden ABD benzeri küresel askeri müdahaleciliğe yönelmiyor?
Bu soruya yanıt vermeden önce ön kabulü test etmek gerekir. Çin tamamen pasif bir aktör değildir. Güney Çin Denizi’nde askeri tahkimat, Tayvan üzerindeki baskı, Hindistan sınırındaki gerilim ve Cibuti’de kurulan askeri üs, Pekin’in sert güç araçlarını devre dışı bırakmadığını gösterir. Ancak bu faaliyetler bölgesel yoğunlaşma taşır. Çin, ABD’nin Irak, Afganistan veya Balkanlar’daki türden rejim değiştirme operasyonlarına ya da küresel ölçekte askeri üs ağlarına sahip değildir. Fark tam da burada başlar.
İlk belirleyici unsur ekonomik bağımlılıktır. Çin’in yükselişi, küresel ticaret sistemine derin entegrasyon üzerinden gerçekleşti. İhracata dayalı üretim modeli, deniz yollarına ve enerji arzına bağımlı bir yapı doğurdu. Hürmüz Boğazı’ndan Malakka Boğazı’na kadar uzanan hatlar, Çin ekonomisinin hayati damarlarıdır. Küresel bir askeri macera, bu hatları kırılganlaştırır ve Çin’in büyüme modelini riske atar. ABD ise “Soğuk Savaş” sonrası dönemde enerji ve finansal mimari üzerindeki üstünlüğü sayesinde askeri müdahalelerin maliyetini daha geniş bir sisteme yayabildi.
İkinci unsur stratejik kültürdür. Deng Şiaoping’in “gücünü gizle, zaman kazan” yaklaşımı, Çin dış politikasında uzun süreli bir sabır doktrini yarattı. Bu doktrin açık çatışmadan kaçınmayı, kapasite biriktirmeyi ve doğrudan askeri genişleme yerine ekonomik nüfuz üretmeyi teşvik etti. Kuşak ve Yol Girişimi askeri üslerden çok limanlara, demiryollarına ve lojistik merkezlerine yatırım yapar. Bu tercih, güç projeksiyonunun biçimini değiştirir; askeri zor yerine ekonomik bağımlılık ağları kurar.
Üçüncü faktör maliyet–getiri hesabıdır. Küresel askeri müdahalecilik yalnızca askeri kapasite değil, siyasi meşruiyet ve ittifak sistemi gerektirir. ABD’nin müdahaleci dış politikası NATO ağı, doların rezerv para statüsü ve küresel finans sistemiyle desteklendi. Çin’in henüz bu ölçekte bir güvenlik ittifak ağı bulunmaz. Bölgesel ortaklıkları vardır; ancak küresel askeri koalisyonlar kurabilecek bir mimari oluşturmuş değildir. Bu eksiklik, müdahaleciliğin getirisini sınırlarken maliyetini yükseltir.
Dördüncü boyut rejim önceliğidir. Çin yönetimi için iç istikrar dış genişlemeden önce gelir. Ekonomik büyümenin yavaşlaması, demografik dönüşüm ve borç yükü gibi yapısal meseleler, yönetimin dikkatini iç dengeye yöneltir. Geniş çaplı askeri maceralar, iç ekonomik kırılganlıkları artırabilir. Bu nedenle Pekin, kontrollü güç gösterilerini tercih eder; sistemik risk üretecek adımlardan kaçınır.
Bununla birlikte Çin’in müdahaleci olmadığı yönündeki değerlendirme mutlak değildir. Bazı analistler Çin’in “gecikmeli askerileşme” stratejisi izlediğini savunur. Bu görüşe göre Pekin önce ekonomik ağlarını derinleştirir, ardından bu ağları koruyacak askeri kapasiteyi kademeli biçimde genişletir. Cibuti’deki üs ve donanma yatırımları bu çerçevede okunabilir. Eğer ekonomik çıkar alanı küreselleşirse, askeri varlık da onu takip edebilir.
Burada daha derin bir tarihsel karşılaştırma yapmak gerekir. Çin’in bugünkü davranışını yalnızca ekonomik pragmatizmle açıklamak eksik kalır. Çin imparatorluk geleneği, Batı tipi denizaşırı sömürgecilikten farklı bir mantığa dayanır. Tarihsel Çin düzeninde merkez, çevreyi doğrudan işgal etmekten çok hiyerarşik bir bağlılık sistemi kurar. “Tributary sistem” olarak bilinen bu modelde çevre ülkeler siyasi bağlılık gösterir; merkez ise istikrar ve ticaret sağlar. Bu yapı askeri yayılmacılığı bütünüyle dışlamaz; ancak sürekli işgal ve rejim değiştirme mantığı üretmez.
ABD’nin yükseliş biçimi ise farklı bir hat izledi. Atlantik sonrası dönemde Amerikan gücü, deniz üstünlüğü ve küresel üs ağı üzerinden genişledi. Müdahalecilik zamanla yalnızca bir dış politika tercihi değil, küresel düzen kurma araçlarından biri haline geldi. Doların rezerv para statüsü, NATO mimarisi ve Bretton Woods çerçevesi askeri kapasiteyle paralel ilerledi. Bu nedenle ABD’nin askeri müdahaleleri çoğu zaman ekonomik düzenin korunmasıyla birlikte düşünüldü.
Çin’in yükselişi ise mevcut sistemi içeriden kullanarak gerçekleşti. Dünya Ticaret Örgütü üyeliği, Batı finans sistemine entegrasyon ve küresel tedarik zincirlerindeki merkezî rol, Pekin’i sistem dışı bir devrimci güç olmaktan çok sistem içi bir yükselen güç konumuna yerleştirdi. Bu konum askeri macerayı sınırlayan bir çerçeve üretir. Çünkü sistemden en fazla fayda sağlayan aktörlerden biri haline gelmiş bir güç, sistemi radikal biçimde sarsacak hamlelerden kaçınma eğilimindedir.
Ancak bu denge kalıcı değildir. Güç arttıkça güvenlik algısı değişir. Güney Çin Denizi’ndeki militarizasyon, Tayvan çevresindeki tatbikatlar ve donanma modernizasyonu, Çin’in yalnızca ekonomik bir aktör olmadığını gösterir. Fakat burada dikkat çeken nokta, bu hamlelerin çoğunun doğrudan çatışma üretmeyecek eşik siyaseti içinde kalmasıdır. Çin baskı uygular, fakat tam ölçekli savaşa girmez. Alan genişletir, fakat küresel rejim değiştirme operasyonu yürütmez. Bu durum, klasik müdahalecilikten ziyade kontrollü güç projeksiyonu modeline işaret eder.
Dolayısıyla soru artık şuna dönüşür: Çin müdahaleci değil mi, yoksa müdahaleciliği farklı bir biçimde mi kurguluyor? Ekonomik bağımlılık üretmek, kredi ve altyapı üzerinden nüfuz kurmak, liman yatırımlarıyla lojistik ağ oluşturmak, askeri işgalden daha az görünür fakat uzun vadede daha kalıcı sonuçlar doğurabilir. Sert güç yerine yapısal bağımlılık yaratmak, 21. yüzyılın daha düşük maliyetli genişleme yöntemidir.
Bu çerçevede Çin’in askeri müdahaleciliğe yönelmemesi ahlaki bir tercih olarak okunamaz. Daha çok rasyonel bir aşama tercihidir. ABD, küresel üstünlüğünü askeri araçlarla pekiştirerek kurdu. Çin ise ekonomik yoğunlaşmayı önceliklendiren bir genişleme hattı izliyor. Eğer bir kırılma yaşanırsa -örneğin Tayvan üzerinden doğrudan çatışma veya küresel ticaret hatlarının kapanması- bu strateji değişebilir. Güç dağılımı yeniden şekillendiğinde tercih de değişir.
Sonuçta Çin’in bugünkü davranışı pasiflik değil, hesaplı temkin olarak tanımlanmalıdır. Müdahaleciliğin yokluğu barışçıl bir karaktere değil, maliyet farkındalığına dayanır. Küresel sistemde yerleşik aktör olan ABD askeri genişlemeyi sistem kurucu araç olarak kullandı. Yükselen aktör olan Çin ise sistem içinde alan açmayı tercih ediyor. Bu tercih kalıcı bir ilke mi, yoksa geçici bir evre mi sorusu ise hâlâ açık.
Güç artışının hangi eşikte davranış biçimini dönüştüreceği sorusu ise, önümüzdeki on yılın en belirleyici jeopolitik sınavlarından biri olmaya aday.
***
Medya Günlüğü sosyal medya hesapları:
