Polonya’da Anayasa Mahkemesi çevresinde yaşanan gelişmeler, ülkeyi yeni bir anayasal krizin eşiğine getirdi.
Mahkeme başkanı ve yardımcısının görevlerinin askıya alınmasının ardından başkent Varşova’da polis geniş güvenlik önlemleri aldı. Yüzlerce kişi mahkeme binası önünde toplandı, üç kişi gözaltına alındı. Cumhurbaşkanı Karol Nawrocki ise Senegal’e yaptığı resmî ziyareti yarıda keserek ülkesine döndü.
Ancak yaşananlar basit bir polis müdahalesinden ibaret değil. Krizin merkezinde, Başbakan Donald Tusk hükümetiyle Cumhurbaşkanı Nawrocki arasındaki yargı sistemi üzerindeki yetki mücadelesi bulunuyor.
30 Ekim Cuma akşamı Anayasa Mahkemesi çevresinde çok sayıda çevik kuvvet polisi görevlendirildi. Göstericilerden bazıları mahkemenin bahçe duvarını aşmaya çalıştı, polise çeşitli cisimler attı, üç kişi gözaltına alındı.
Polonya Başkent Polisi yaptığı açıklamada, İçişleri ve Savunma Bakanlığına bağlı Devlet Koruma Servisi (SOP) ile karıştırılmaması gerektiğini vurgulayarak kendi memurlarının mahkeme binasına girmediğini, yalnızca dışarıda güvenliği sağladığını bildirdi.
Buna karşılık mahkemenin sözcüsü Weronika Şcibor, bu yıl parlamentoda yargıç seçilen yedi kişinin Devlet Koruma Servisi eşliğinde binaya girdiğini açıkladı. Dolayısıyla olay, polisin mahkemeyi basmasından ziyade, mahkemenin yönetimi ve yeni yargıçların göreve başlaması etrafındaki güç mücadelesi olarak gelişti.
Krizin en önemli gelişmesi, Anayasa Mahkemesi’nin en kıdemli yargıcı Anna Korwin-Piotrowska’nın 30 Ekim’de mahkeme başkanı Bogdan Şwięczkowski ile Başkan Yardımcısı Bartłomiej Sochanski’nin görevlerini askıya aldığını açıklaması oldu.
Korwin-Piotrowska, iki yöneticiyi parlamentoda seçilen yeni yargıçların görev yapmasını engellemek, yargılama usullerini ihlal etmek ve mahkemenin çalışmasını aksatmakla suçladı. 2027 yılı bütçesine ilişkin genel kurul toplantısının yapılmaması ve davalara bakacak yargıçların belirlenmesinde usulsüzlükler de gerekçeler arasında gösterildi.
Ancak mahkemenin resmî sosyal medya hesabından yapılan açıklamada, Şwięczkowski’nin başkanlık, Sochanski’nin de başkan yardımcılığı görevini sürdürdüğü savunuldu. Açıklamada Korwin-Piotrowska’nın Anayasa Mahkemesi yargıcı olmadığı ileri sürüldü ve yapılanlar “darbe girişimi” olarak nitelendirildi. Böylece aynı kurumdan gelen iki farklı açıklama, krizin boyutunu daha da büyüttü.
Tartışmanın geçmişi
Polonya’daki yargı krizi yeni değil. Sorunun temeli, 2015 yılında muhafazakâr Hukuk ve Adalet Partisi’nin (PiS) iktidara gelmesiyle atıldı.
PiS yönetimi, Anayasa Mahkemesinin yapısını değiştiren düzenlemeler yaptı ve daha önceki parlamento tarafından doldurulmuş bazı üyelikler için yeniden yargıç atamaya çalıştı. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ve Avrupa Birliği Adalet Divanı, üç yargıcın atanmasında hukuka aykırılık bulunduğuna ilişkin kararlar verdi. Avrupa kurumları, mahkemenin bağımsızlığı ve tarafsızlığı konusunda da ciddi eleştiriler yöneltti.
PiS’in 2015-2023 arasındaki sekiz yıllık iktidarında yargı üzerindeki siyasi kontrol tartışmaları derinleşti. Avrupa Birliği, hukukun üstünlüğü konusunda Polonya’ya yönelik yaptırımlar ve mali baskı mekanizmalarını devreye soktu. Mahkemenin bazı kararları da Avrupa hukukuyla çatışma yarattı.
Tusk reform istiyor
Aralık 2023’te iktidara gelen Donald Tusk liderliğindeki koalisyon hükümeti, yargı sistemini yeniden düzenleme ve mahkemelerin bağımsızlığını güçlendirme sözü verdi. Ancak bu süreç, PiS’in desteklediği cumhurbaşkanlarının veto yetkisi nedeniyle ilerlemekte zorlandı.
2025’te cumhurbaşkanı seçilen Karol Nawrocki, PiS’e yakın bir isim olarak biliniyor. Tusk hükümetinin parlamentodan geçirdiği yargı reformlarına karşı çıkan Nawrocki, Anayasa Mahkemesine seçilen sekiz yeni yargıçtan beşinin görev yemini işlemini kabul etmedi.
Bu yargıçlar ise parlamentoda kendi yemin törenlerini düzenleyerek görevlerine başlamaya hazır olduklarını bildirdi. Ancak Mahkeme Başkanı Şwięczkowski, söz konusu beş kişiyi mahkemenin üyeleri olarak kabul etmedi. Böylece mahkemenin 15 üyeli yapısının kimlerden oluştuğu ve hangi kararların meşru sayılacağı konusunda yeni bir anlaşmazlık ortaya çıktı.
Hukuki dayanak tartışmalı
Korwin-Piotrowska’nın mahkeme başkanı ve yardımcısının görevlerini askıya alma kararının hukuki dayanağı da tartışma konusu oldu. Yargıç, Anayasa Mahkemesi yargıçlarının statüsüne ilişkin düzenlemenin yanı sıra Yüksek Mahkeme ve genel mahkemelerle ilgili bazı hükümlere dayandı.
Business Insider Polska’nın hukuk uzmanlarıyla yaptığı değerlendirmeye göre, başkanın görevlerini askıya almak için kullanılan hukuki mekanizma konusunda ciddi görüş ayrılıkları var. Varşova Üniversitesi hukuk profesörlerinden Marcin Matczak, söz konusu hükümlerin Anayasa Mahkemesi yargıçlarına uygulanamayacağını savunarak kararın hukuki temelini eleştirdi. Başka hukukçular ise başkanın kendisi hakkındaki dokunulmazlığın kaldırılması başvurusunu değerlendiremeyeceğini ve mahkemenin çalışmasını sürdürebilmesi için müdahalenin gerekli olduğunu ileri sürüyor.
Adalet Bakanı ve Başsavcı Waldemar Zurek de Şwięczkowski ile Sochanski’nin dokunulmazlıklarının kaldırılması ve haklarında ceza soruşturması yürütülebilmesi için mahkemeye başvuruda bulundu. Böylece tartışma yalnızca görevden alma meselesi olmaktan çıkarak yargıçların cezai sorumluluğuna kadar uzandı.
Gelişmeler üzerine Senegal’e resmî ziyarette bulunmak için yola çıkan Cumhurbaşkanı Nawrocki, uçağını geri çevirerek Varşova’ya dönme kararı aldı.
Nawrocki, “Böyle bir anda cumhurbaşkanının Polonya’da olması gerekir. Senegal’e uçuşumu yarıda kesiyorum, geri dönüyorum” açıklamasını yaptı.
Varşova’ya döndükten sonra Anayasa Mahkemesi çevresindeki polis kordonunu aşarak binaya girdi. Cumartesi sabaha karşı yaptığı açıklamada yaşananları anayasal düzenin ihlali olarak nitelendirdi ve güvenlik güçlerinin mahkeme çevresinden çekilmesini istedi.
Başbakan Tusk ise sosyal medya hesabından yaptığı açıklamada, “Hukukun üstünlüğünü yeniden tesis etmek görevimizdir. Bu zor, kimi zaman acı veren bir süreç ama kararlı adımlar atılması gerekiyor” dedi.
***
Medya Günlüğü sosyal medya hesapları:
