Ocak 2007’de, sabahın yoğun saatinde, Washington’daki L’Enfant Plaza metro istasyonunda beyzbol şapkalı bir adam kemanını çıkardı ve Bach çalmaya başladı.
Kırk beş dakika boyunca yanından bin kişiden fazla insan geçti. Durup dinleyen yedi kişi oldu; şapkaya düşen para otuz iki dolar civarındaydı.
Adam, dünyanın en ünlü kemancılarından Joshua Bell’di. Elindeki keman milyonlarca dolar değerinde bir Stradivarius’tu. Birkaç gün önce Boston’da verdiği konserin biletleri yüzer dolardan satılmış, salon dolmuştu. Washington Post’un düzenlediği bu küçük deney, aynı yeteneğin, aynı müziğin, aynı enstrümanın bir yerde servet, başka bir yerde bozuk para ettiğini gösterdi.
Bu yazının sorusu tam da buradan doğuyor: Gelir, yetenekle mi belirleniyor, yoksa yeteneğin içine yerleştiği piyasa düzeneğiyle mi?
Soruyu futbola taşıyalım. Forbes’un 2025 listesine göre Cristiano Ronaldo bir yılda yaklaşık 275 milyon dolar kazandı; Lionel Messi ise yaklaşık 135 milyon dolarla listenin üst sıralarındaydı. Peki dünyanın en iyi 500. futbolcusu? Muhtemelen Avrupa’nın orta sıra bir liginde, iyi ama sıradan bir maaşla oynuyor. Ronaldo ile o oyuncu arasındaki yetenek farkı gerçekten yüz kat mı? 500. sıradaki oyuncu topa yüz kat daha kötü mü vuruyor?
Elbette hayır. Yetenek farkı vardır, ama gelir farkıyla kıyaslanamayacak kadar küçüktür.
İktisatçıların “süperstar ekonomisi” dediği alan, işte bu orantısızlığın mantığını çözmeye çalışır. Hikâye Adam Smith’te başlar, Madonna’dan geçer, bugün Spotify algoritmalarında ve yapay zekâ laboratuvarlarında devam eder.
Adam Smith, 1776’da “Milletlerin Zenginliği”ni yazarken opera şarkıcılarının ve tiyatro oyuncularının şaşırtıcı ücretlerine dikkat çekmişti. Açıklaması iki parçalıydı: böyle bir yetenek nadirdir ve bu meslekler o çağda biraz “ayıp” sayıldığı için toplum bu itibar kaybını parayla telafi eder.
Smith bir şey daha söyler: Hukuk gibi meslekler bir piyangodur. Bir başarılı avukata karşılık yirmi başarısız aday vardır ve herkes kazananın kendisi olacağına inanır.
(Prof. Dr. Ercan Eren, tasam.org)
Makalenin devamını okumak için tıklayın
Not: Görsel yapay zekâyla üretilmiştir.
***
Medya Günlüğü sosyal medya hesapları:
