Telefonumuzu her elimize aldığımızda sosyal medyada bizi bekliyor olabilecek beğeni ya da yorumları kontrol etme eğilimi gösterebiliriz.
Bu davranış, başkalarının yaşadığı deneyimleri veya sosyal etkileşimleri kaçırma kaygısı olarak bilinen FOMO (Fear of Missing Out) ile birlikte daha da otomatikleşebilir. Bunun temelinde beynimizin ödül mekanizması yatıyor.
Beynimizde dopamin adı verilen bir kimyasal, bu sistemin merkezinde yer alıyor. Dopamin, yaygın bir yanlış kanının aksine bir “haz hormonu” değil, daha çok motivasyon ve ödül beklentisiyle ilişkili bir nöroileticidir. Dopamin, beynin ödül sisteminde rol oynayarak belirli davranışların tekrar edilmesini kolaylaştırır ve bireyi ödül beklentisiyle hedefe yönelik eylemlere yönlendirir.
Sosyal onay görmek, takdir edilmek ve geri bildirim almak, insan beyni için güçlü sinyallerdir. Sosyal medyadaki beğeniler ve yorumlar, bu geri bildirimlerin sayısal ve anlık karşılıkları hâline gelir. Beyin bu tür sinyalleri anlamlı bir ödül olarak algılar ve onlara özel bir dikkat gösterir.
Beğeni ve yorum gibi tepkilerin (ödüllerin) ne zaman ve ne kadar geleceğinin öngörülemez olması, dopamin temelli ödül beklentisini artırarak kullanıcının bu tür geri bildirimlere daha fazla dikkat kesilmesine yol açabilir. Uygulama ekranını aşağı doğru sürükleyerek yenileme hareketi ise her seferinde karşımıza ne çıkacağını bilmediğimiz bir ödül beklentisi yaratır.
Bu tür davranışlar tekrarlandıkça zamanla alışkanlık hâline gelebilir. Davranış biliminde bu süreç genellikle üç aşamalı bir döngü ile açıklanır: Tetikleyici (bildirim sesi ya da can sıkıntısı), davranış (telefonu kontrol etme) ve ödül (beğeni alma veya etkileşim). Bu döngü pekiştikçe davranış daha az düşünülerek daha otomatik biçimde gerçekleşir.
Peki bu süreçle daha sağlıklı bir şekilde başa çıkmak mümkün mü? İşte birkaç pratik öneri:
- Bildirim ayarlarınızı düzenleyerek dikkat tetikleyicilerinizi azaltın.
- Sosyal medyayı belirli bir amaç doğrultusunda kullanmaya özen gösterin.
- Gün içinde dijital molalar vererek beyninize dinlenme alanı açın.
- Ekran süresini sınırlamak için uygulamalardan yararlanın.
Bu öneriler, sosyal medyayı tamamen hayatımızdan çıkarmayı değil, beynin nasıl çalıştığını bilerek daha bilinçli tercihler yapmayı amaçlıyor. Platformların işleyişini anlamak, sosyal medya ile daha dengeli bir ilişki kurmanın ilk adımı. Teknolojiyi bilinçli biçimde kullanmak ise hem zihinsel sağlığı korumaya hem de günlük yaşamdaki sosyal ilişkileri daha sağlıklı sürdürmeye yardımcı olur.
(Meltem Uygun, bilimgenc.tubitak.gov.tr)
***
Medya Günlüğü sosyal medya hesapları:
