1-Neden NATO 3.0?
1-“Soğuk Savaş” dönemi NATO 1.0, “Soğuk Savaş” sonrası dönem ise NATO 2.0 olarak kabul ediliyor.
“Soğuk Savaş” sonrasında NATO’nun Avrupa ayağı barış temettüsünün tadını çıkardı. Savunma harcamalarını kısarken, güvenliğini ABD’ye ihale etti. NATO 3.0 ile öngörülen Avrupa ve Kanada’nın ABD’ye asimetrik bağımlılığının azaltılıp Trans Atlantik ilişkilerde yeni bir iş bölümüne gidilmesi.
2-2025’ten bu yana NATO’da neler yaşandı?
2-2014’te müttefik ülkeler savunma harcamalarını yüzde 2’ye çıkarma sözü vermişti.
Halen Slovenya, Çekya, Arnavutluk gibi ülkeler yüzde 2’nin altındalar. ABD’nin Avrupa’ya “daha fazla elini taşın altına koyması” çağrısı yeni değil.
Trump’ın tehditleri Avrupa’nın konfor alanından çıkmasını hızlandırdı. Geçen sene Trump’ı memnun etmek için üye ülkeler savunma harcamalarını 2035’e kadar yüzde 5’e çıkarma kararı aldı. Bu sözü verir, yerine getirmeyiz diyen ülkeler elbet var. Ancak İttifak tarihinde 2025’te bir ilk yaşandı ve Avrupa ülkeleri ile Kanada askeri harcamalarını bir önceki seneye oranla yüzde 20 artırdı. Polonya ve Baltık ülkelerinin yanısıra, özellikle Almanya silkelenip gaza bastı.
Ancak yüzde 5 sözü, Trump’la başka krizler yaşanmasına engel olmadı. Trump’ın Grönland’a göz dikmesi, İran’a başlattığı savaşta Avrupalı müttefiklerin yardıma gelmediğini söylemesi, NATO’dan çıkabileceğine dönük açıklamalar, ittifakı neredeyse varoluşsal bir krize soktu. Ankara zirvesi, emekli büyükelçi Fatih Ceylan’ın ifadesiyle, Atlantik’in iki yakasını bir araya getirme işlevi görecek.
3-Transatlantik vazo kırıldı mı, ABD’siz NATO mu?
3-Ocak ayında Avrupa Parlamentosu’na konuşan NATO Genel Sekreteri Mart Rutte, “Burada Avrupa Birliği’nin ya da genel olarak Avrupa’nın ABD olmadan kendisini savunabileceğini düşünen varsa, hayal kurmaya devam etsin. Yapamazsınız. Yapamayız. Birbirimize ihtiyacımız var” dedi. “Bırakın yüzde 5’i, savunma harcamalarını yüzde 10’a çıkarmanız da yetmez” diye ekledi.
Geçen hafta yaptığı açıklamada da, “NATO transatlantik bir ittifaktır ve her zaman da öyle kalacaktır. Ancak daha iyi olması için yeniden dengelememiz gerekiyor” dedi.
ABD’nin nükleer koruması İngiltere ve Fransa dışında diğer ülkeler için yaşamsal önemde. Ancak uzun menzilli stratejik bombardıman uçaklarından, istihbarat, gözetleme, uzay ve siber yeteneklere, Avrupa’nın ABD’nin kimi alanlarda bırakacağı boşlukları kısa vadede doldurması çok zor. Öte yandan ABD’nin de Avrupa’da pek çok askeri üssü var. NATO zirvesi öncesinde Washington’a Trump’ın gazını almaya giden Rutte, 4 bin ila 5 bin Amerikan uçağının Avrupa’daki üslerden havalandığını söyledi. Rutte’nin 500 uçağın İtalya’dan kalktığını açıklamasının ülkeyi karıştırdığını da eklemeli. Özetle, ABD-Avrupa bağı kolay kolay çözülmez, ancak ilişkilerin yeni bir dengelemeye evrileceği muhakkak.
4-NATO’nun üç C’si nedir?
4-“Cash”, “contribution”, “capabilities.” Nakit, katkı, kabiliyetler. 2025’te 1. C işi (en azından kağıt üstünde) halloldu. Ankara zirvesi, diğer iki C konusunda Trump’ın “gözünü boyamaya” çalışacak. İttifak üyelerinin savunma harcamalarını artırmaları meseleyi çözmüyor; bu harcamayı nasıl yapacakları, edinecekleri askeri yetenekleri nasıl kullanacakları da önemli. NATO operasyonlarına daha fazla katkı sağlaması, kendi askeri yeteneklerini NATO’nun kullanımına sunması gerekiyor. Ülkelerin silah sistemlerinin birbiriyle çalışabilmesi gerekiyor. Bir Avrupa ülkesinde üretilen tank mermisinin başka bir ülkede üretilen tanklarda kullanılabiliyor olması gerekiyor. NATO zirvesi öncesinde Savunma Sanayii Fuarı’nın düzenlenmesi bu açıdan önem taşıyor. NATO ülkelerinden imzalayacakları anlaşmaların açıklanmasını Ankara’ya kadar bekletmeleri istenmiş. Rutte milyar dolarlık anlaşmaların imzalanacağını söyledi. Trump’a, “Bak, boş durmuyoruz” mesajı verilecek. NATO tarihinde en çok çok taraflı ve çok uluslu işbirliği anlaşmalarının imzalanacağı zirve olması bekleniyor.
5-NATO’nun Avrupalılaşması ne anlama geliyor?
5-Reuters haber ajansının ele geçirdiği, büyükelçilerin üzerinde mutabık kaldığı nihai bildiriye göre NATO liderleri “daha güçlü bir NATO’da daha güçlü bir Avrupa” inşa edeceklerini ifade edecekler. ABD’nin “burden sharing/külfet paylaşımı” noktasını geçtiği, artık “burden shifting” külfet aktarımı istediği söyleniyor. Yani ABD’nin askeri yeteneklerini Avrupa’dan çok daha hızlı çekmesi gündemde. Türkiye’nin NATO’nun Avrupa kanadının güçlenmesine itirazı yok. Ancak bu durumun AB’nin ön plana çıkıp AB üyesi olmayanların dışlanması sonucunu yaratmasına karşı. Bu aşamadan sonra bu konuda sürekli diken üstünde durmaya devam etmek zorunda kalacak. Savunma sanayii işbirliğinin ABD’yi de içine katarak gelişmesi için çalışacak.
6-ABD tam ne istiyor?
6-En önemli mesele de ABD’den karışık sinyaller alınması. Trump Amerikası bir yandan savunma alanında kendi başınızın çaresine bakın derken, diğer yandan benden silah sistemleri satın almaya da devam edin diyor. Ama İran savaşının da etkisiyle, kendisi de üretim hattında sıkıntı yaşamaya başladı. Avrupa başkentleri ABD’nin askeri güçlerini, imkan ve yeteneklerini nasıl bir süreç içinde azaltacağına dair bir yol haritası istiyor.
Savaş Bakanı Pete Hegseth, ABD’nin Avrupa’daki kuvvet yapılanmasıyla ilgili 6 ay içinde bir gözden geçirme yapacağını söyledi.
Ancak sonrasında alınacak kararları neyin belirleyeceği belli değil. Trump Almanya’ya kızdı, asker çekeceğini söyledi. Polonya’ya ek asker konuşlanmasını Pentagon durdurduktan sonra, Trump Polonya’nın muhafazakâr cumhurbaşkanını sevdiği için ülkeye asker göndereceğini açıkladı. Avrupalılar Ankara’da ABD’den daha net bir strateji isteyecekler. Net bir yanıt alacakları kuşkulu.
7-Ankara Zirvesi’nden nasıl bir Rusya mesajı çıkacak?
7-Reuters’in gördüğü nihai metne göre Rusya’nın Avrupa-Atlantik güvenliğine uzun vadeli tehdit oluşturduğu ifade edilecek. Zirveden 15 gün önce Moskova’ya giden Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, Rusya’nın yerini hesaba katmayan bir Avrupa güvenlik mimarisinin eksik kalacağını söyledi. Türkiye’nin bu yaklaşımda şimdilik tek başına kaldığını söylemek gerek. “Fidan haksız mı; bir noktada Avrupa’nın Rusya’yla anlaşması ve yan yana yaşaması gerekecek” dediğim bir Avrupalı diplomat, “Olabilir, ama şimdi değil; ileri bir aşamada” deyip kestirip attı.
8-Zirveye NATO liderleri dışında kimler katılacak?
8-Ukrayna Lideri Volodimir Zelenski, liderlerle yemek öncesi bir araya geldikten sonda dışişleri bakanlarının yemeğine katılacak. Ukrayna son dönemlerde Rusya’ya karşı başarılı hamleler yaptığı için, ezikleri sevmeyen Trump’ın gözüne girmiş durumda. İstanbul İşbirliği Girişimi üyesi ülkeler Katar, Bahreyn, Kuveyt ve Birleşik Arap Emirlikleri’nin dışişleri bakan seviyesinde katılmaları bekleniyor. NATO’nun Asya Pasifik ortaklarından Japonya Dışişleri Bakanı Güney Kore cumhurbaşkanı seviyesinde katılım sağlayacak; NATO liderleri ile akşam yemeğinde bir araya gelecek.
9-ABD Başkanı Donald Trump neden bu kadar merkezi bir rolde?
9-Çünkü sağı solu belli olmuyor. NATO gücünü askeri kuvvetlerinden değil, caydırıcılığından alıyor. Trump’ın saldırıya uğrarsanız gelmeyebilirim” açıklamaları bu caydırıcılığın altını oyuyor. Trump’ın aile fotoğrafına girmesi, nihai bildiride “birimiz hepimiz, hepimiz birimiz” anlamındaki 5. maddeye bağlılık yemininin tazelenmesine onay vermesi önemli. NATO liderlerinin nihai bildiriyle İran’ın asla nükleer silaha sahip olmaması gerektiğini ilan ederek, İran’a Hürmüz Boğazı’ndaki seyrüsefer özgürlüğüne tam olarak saygı göstermesi çağrısında bulunmaları belli ki Trump’ı mutlu etmek için düşünülmüş. Bu arada gözler Trump ile İtalya Başbakanı Georgia Meloni’de olacak. “Benimle fotoğraf çektirmek için yalvardı” diyen Trump’ı yalanlayan Meloni’nin ne yapacağı merakla bekleniyor.
10-Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’dan beklenti nedir?
10-Kimi ülkeler Trump’ın suyuna gidilmesinden yana. Kimileri ise Trump’ı idare etmenin işe yaramadığı görüşünde. NATO Genel Sekreteri Mark Rutte’nin Trump’ı eyleyen cici çocuk halleri kimi başkentlerin sinirine dokunsa da, Hatice’ye değil, neticeye bakılması ağırlık kazanıyor.
Rutte Trump’a yaranmaya çalışan cici çocuksa, Erdoğan da Trump’ın övgülerine mahzar olan lider olarak Trump’ı zapturapt altında tutacak odadaki yetişkin konumunda görülüyor.
Ya demokratik değerler?
Bu satırları yazarken, Dış Politikayla İçli Dışlı programını birlikte yaptığım genç meslektaşım T24 Dış Haberler Editörü Buse Söğütlü gözaltına alınmıştı. Onunla birlikte son 24 saatte gözaltına alınanların sayısı 40’a yakındı.
NATO sadece askeri değil, aynı zamanda siyasi bir örgüt olma iddiasında. Kuruluş anlaşmasında demokrasi ve hukuk devletine atıf var. NATO hiçbir zaman demokrasiyi önceleyen bir örgüt olmadı. Ama ittifak tarihinde hiçbir zirve ev sahibi ülkenin demokrasinin tabutuna son çivileri çakmasına perde çekmek amacıyla kullanılmamıştı. Ankara zirvesi kısa dönemli güvenlik çıkarları için iktidara bu kadar pervasızca davranması için alan açan Avrupa’nın sözümona demokrasi tarihine kara bir leke olarak yazılacak.
“10 soruda” dizisindeki diğer yazılar için tıklayın
***
Medya Günlüğü sosyal medya hesapları:
