Pek çok dilde olduğu gibi Türkçede de başka halklarla ilgili olumsuz çağrışım yapan sözler, deyimler var.
“Ne Şam’ın şekeri, ne Arab’ın yüzü”, “Agop’un kazı gibi yutmak”, “Çingen çalar Kürt oynar” ve “Rum tohumu” bunlardan bazıları.
Peki, diğer ülkelerde Türkler için hangi atasözleri ve deyimler var?
Aslında, özellikle Avrupa’daki Türklerle ilgili sözlerin çoğu 16-18. yüzyıldaki Osmanlı algısından kaynaklanıyor. Yani bugünkü Türkiye’den çok Osmanlı İmparatorluğu imajının o dillerde bıraktığı izler bunlar. O dönemde Türk imajı güçlü asker, egzotik Doğulu, sert veya korkutucu rakip olarak şekillendiği için birçok deyim askerî, güç veya öfke ile ilişkili.
Bazıları olumlu, bazıları ise ön yargı kaynaklı olumsuz sözler şöyle:
Almanca: “Einen Türken bauen.” Kelime anlamı: “Bir Türk yapmak.” Almanya’da hile yapmak veya bir numara çevirmek anlamında kullanılıyor.
Türkenmusik: Kelime anlamı Türk müziği ama mecazen çok gürültülü müzik anlamında. Bu sözün Avrupa’da mehter takımı kaynaklı olduğu sanılıyor. Mehter Avrupa’da çok güçlü ve gürültülü bir müzik olarak algılanıyordu.
Türkisch reden: Kelime anlamı Türkçe konuşmak. Mecazi anlamı: Anlaşılmaz konuşmak veya karşıdakinin anlamadığı bir dilde konuşmak. Bu da Osmanlı döneminde Avrupalıların Türkçe bilmemesinden kaynaklandığı sanılan bir ifade.
Avusturya’nın kırsal kesimlerinde çocukların “Es ist schon dunkel. Türken kommen. Türken kommen” (Hava çoktan karardı. Türkler geliyor. Türkler geliyor) tekerlemesini söylediği hâlâ duyulabilir.
Arapça: “Zay el-turki.” Anlamı: “Türk gibi.” Bazen sert, disiplinli veya otoriter davranışları tanımlamak için kullanılıyor Bu da Osmanlı yönetimi döneminin dilde bıraktığı bir iz.
Bulgarca: “Turska rabota.” Kelime anlamı: “Türk işi.” Günümüzde düzensiz veya karışık iş anlamında kullanılıyor. Bu söz de Osmanlı dönemine ait tarihsel bir klişenin yansıması.
Danca: “En gammel tyrker.” Kelime anlamı: Eski bir Türk. Danimarka’da mecazen çok kurnaz veya deneyimli kişiler için kullanılıyor.
Ermenice: Türk sözü hâlâ genel olarak birinin aklını sorgulamak için kullanılıyor: “Sen Türk müsün?” Aynı zamanda kirli ve düzensiz bir evi ima etmek için “Bir Türk’ün evine benziyor” denilir. Ayrıca Ermeni toplumunda Türk ve Müslümanları tanımlamak için, Müslümanların Hristiyanlara söylediği “gavur”a benzer şekilde “Dacik” kelimesi de kullanılır.
Farsça: “Türk-i hâr” (eşek Türk), bir Türk halkı olan Azerbaycanlılara, özellikle İran sınırları içinde yaşayan Azerbaycanlılara karşı kullanılan aşağılayıcı bir söz.
Flemenkçe: Pis görünen kişiler için kullanılan “Eruit zien als een Turk” (Türk’e benzemek) deyimi var.
Fransızca: “Fumer comme un Turc.” Bu sözün anlamı “Türk gibi sigara içmek.” Çok sigara içenler için kullanılıyor.
İngilizce: “Young Turk.” Anlamı: sistemi değiştirmek isteyen genç ve radikal reformcu kişi. Jöntürklerden geliyor. 1900’lerde Osmanlı’da reform isteyen genç subay ve aydınları tanımlamak için kullanılmıştı. Bugün İngilizcede siyaset, iş dünyası ve medyada kullanılıyor.
To beat the Turks: Kelime anlamı: Türkleri yenmek. Mecazi anlamı ise, çok zor bir şeyi başarmak. Bu söz eski Avrupa savaş hikâyelerinden doğmuş.
İspanyolca: “Hacerse el turco.” Kelime anlamı: “Türk rolü yapmak.” Anlamazlıktan ya da bilmezden gelmek. Bu deyimin Osmanlı döneminde İspanyolların Türklerle dil farkı nedeniyle iletişim kuramamasından doğmuş olabileceği düşünülüyor.
İsveççe: “Arg som en Turk.” Anlamı: “Türk gibi öfkeli.” Çok sinirli veya agresif anlatmak için kullanılıyor.
İtalyanca: “Fumare come un Turco.” Anlamı: “Türk gibi sigara içmek.” Çok fazla sigara içen kişiler için kullanılıyor. Osmanlı döneminde Avrupa’da Türklerin tütün tüketiminden kaynaklanan bir söz.
Ayrıca, “Bestemmia come un Turco” (Türk gibi küfretmek) ve “puzza come un Turco” (Türk gibi pis kokmak) ve yakın bir tehlikeyi belirtmek amacıyla “Mamma li Turchi!” (Anneciğim, Türkler geliyor!) deyimi kullanılıyor.
Karadağ dili: İşini kötü yapan birisine, “İşini çok kötü yapıyorsun. Türk müsün?” diye sorulurdu.
Lehçe: Polonya’da Osmanlı ile savaş ve diplomasi tarihinden gelen “Silny jak Turek” sözü var
Anlamı: “Türk gibi güçlü.” Fiziksel güç ve dayanıklılık anlamında kullanılıyor.
Norveççe: “Sint som en tyrker.” Anlamı: Bir Türk kadar kızgın.
Romence: Anlayışı kıt ve inatçı kişilere “Türk” deniliyor.
Rusça: “Turyetskiy marş.” (Türk marşı). Mecazen bir şeyin çok hızlı, sert veya gürültülü gitmesi anlamında kullanılıyor ama fazla yaygın değil.
Türk gambiti: Satrançta bir hamle anlamına gelir ama aynı zamanda beklenmedik siyasi manevra anlamında da kullanılabilir. “Türk Gambiti” adındaki roman ve filmden sonra popülerleşti.
Ayrıca, aptal anlamındaki “Tı Turok şto li” (Türk müsün nesin) deyimi yaygın kullanılıyor.
Yunanca: “Égine Toúrkos.” Anlamı: “Türk oldu.” Birinin çok sinirlenmesi veya sert davranması anlamında kullanılır. Osmanlı döneminden kalan bir deyim.
İlgili yazılar:
