13 Kasım 1918’de İtilaf Devletleri donanmasının İstanbul’a girmesiyle başlayan işgal, yaklaşık beş yıl sürdü. Osmanlı başkentinde yaşananlar, Millî Mücadele’nin gelişimini ve Cumhuriyet’e uzanan süreci de etkiledi.
Birinci Dünya Savaşı’nın sona ermesinin ardından Osmanlı Devleti, 30 Ekim 1918’de İtilaf Devletleri’yle Mondros Ateşkes Antlaşması’nı imzaladı. Antlaşma, Osmanlı topraklarının işgal edilmesinin önünü açan hükümler içeriyordu. Özellikle güvenliklerini tehdit eden bir durum ortaya çıkması halinde İtilaf Devletleri’ne stratejik noktaları işgal etme hakkı tanıyan 7. madde, işgal sürecinin hukuki dayanaklarından biri olarak kullanıldı.
Aradan henüz iki hafta geçmeden, 13 Kasım 1918’de İngiliz, Fransız, İtalyan ve Yunan gemilerinden oluşan İtilaf donanması İstanbul önlerine geldi. Türk Tarih Kurumu kayıtlarına göre 73 savaş gemisinden oluşan donanma, İstanbul Limanı’na demirledi. Böylece 465 yıldır Osmanlı Devleti’nin başkenti olan İstanbul’da fiilî işgal dönemi başladı.
İtilaf kuvvetleri, İstanbul’un çeşitli bölgelerine asker çıkardı. İngiliz, Fransız, İtalyan ve daha sonra Yunan askerleri kışlalara, okullara, hastanelere ve çeşitli kamu binalarına yerleşti. Boğazlar ve limanlar denetim altına alınırken Osmanlı yönetiminin hareket alanı giderek daraldı.
İşgalin ilk döneminde İtilaf Devletleri, bunun geçici bir askerî önlem olduğunu ileri sürüyordu. Ancak zamanla askerî ve siyasi denetimlerini genişlettiler. 1919 yılı sonlarına gelindiğinde İstanbul’daki işgal kuvvetlerinin sayısı 50 bini aşmıştı.
İstanbul’da hayat bütün zorluklara rağmen devam ediyordu. Ancak kentteki yönetim, güvenlik ve ekonomik yaşam giderek işgal güçlerinin müdahalesine açık hale gelmişti. Osmanlı hükümeti, kendi başkentinde karar almakta ve uygulamakta büyük güçlüklerle karşılaşıyordu.
İşgal resmileşti
İtilaf Devletleri, Anadolu’da gelişen Millî Mücadele hareketini engellemek ve Osmanlı yönetimini kendi koşullarında bir barış antlaşmasına zorlamak amacıyla baskıyı artırdı.
28 Ocak 1920’de son Osmanlı Meclis-i Mebusanı Misak-ı Millî kararlarını kabul etti. Bu kararlar, İtilaf Devletleri’nin tepkisine yol açtı.
16 Mart 1920 sabahı İngiliz askerleri İstanbul’daki önemli kamu binalarını ve askerî noktaları ele geçirdi. Şehzadebaşı Karakolu’na düzenlenen baskında askerler öldürüldü. Meclis-i Mebusan basıldı, bazı milletvekilleri tutuklanarak Malta’ya sürgün edildi.
Böylece 13 Kasım 1918’den beri fiilen işgal altında bulunan İstanbul, resmen de işgal edilmiş oldu.
İstanbul’un resmen işgal edilmesi üzerine Meclis-i Mebusan çalışmalarını durdurdu. Ankara’da yeni bir meclisin açılması için yürütülen hazırlıklar hızlandı. 23 Nisan 1920’de Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin açılması, Millî Mücadele’nin siyasi ve kurumsal açıdan yeni bir aşamaya geçmesini sağladı.
Beş yıl sonra gelen özgürlük
Mustafa Kemal Paşa önderliğinde yürütülen Millî Mücadele’nin başarıya ulaşması, İstanbul’un geleceğini de belirledi.
11 Ekim 1922’de imzalanan Mudanya Mütarekesi’yle İstanbul ve Boğazlar bölgesinin Türkiye Büyük Millet Meclisi hükümetine devredilmesinin yolu açıldı. Ancak İtilaf kuvvetleri, Lozan Barış Antlaşması’nın imzalanmasından sonra da bir süre daha İstanbul’da kaldı.
Tahliye süreci 2 Ekim 1923’te tamamlandı. Son işgal birliklerinin ayrılmasının ardından 6 Ekim 1923’te Türk ordusu İstanbul’a girdi. Şehir, 13 Kasım 1918’de başlayan ve 4 yıl 10 ay 23 gün süren işgal döneminden kurtuldu.
Fotoğraf: Kültür İstanbul
***
Medya Günlüğü sosyal medya hesapları:
