General Augusto Pinochet’nin 60. doğum gününü kutladığı 25 Kasım 1975’te, dört bölge ülkesinin gizli polis şefleri Şili istihbarat servisinin (DINA) Başkanı Albay Manuel Contreras’ın daveti üzerine başkent Santiago’da buluştu.
Toplantı kent merkezindeki la Alameda Caddesi üzerinde bulunan Harp Akademisi binasında yapıldı. Gizli gündeme göre amaç uluslararası polis teşkilatı Interpol’e benzer, ancak yıkıcı faaliyetler, sabotajlar ve suikastlar düzenleyecek bir yapı kurmaktı. Üç gün süren toplantı boyunca Şili’nin ev sahipliğinde Arjantin, Bolivya, Paraguay ve Uruguaylı askeri yetkililer, rejimlerinin solcu muhaliflerini tespit etmek, izlemek, yakalamak ve ortadan kaldırmak üzere bir iş birliği sistemi oluşturma konusunda anlaşmaya vardı. Görüşmeler 28 Kasım’da sona erdiğinde Uruguay heyetinin bir üyesi ayağa kalkarak toplantıyı organize ettikleri için Şilililerin şerefine kadeh kaldırdı ve yeni örgütün ev sahibi ülkenin ulusal kuşu olan akbabanın (condor) adıyla anılmasını önerdi. Gizli tutanaklar göre öneri oy birliğiyle kabul edildi.
Yeni örgüt Şili kayıtlarında “Sistema Condor” (Akbaba Sistemi) olarak geçti, CIA istihbarat raporları ise “Akbaba Operasyonu” adını verdi. John Dinges’in kapsamlı çalışması “The Condor Years”ta (Akbaba Yılları) yazdığı gibi, örgüte bağlı timler üye ülkelerin sınırlarının çok ötesine giderek ABD, Meksika ve hatta Avrupa’da muhaliflere karşı suikast ve diğer benzeri operasyonlar yürüttü. Aralarında Brezilya, Peru ve Ekvador’un da bulunduğu toplam 13 ülkede faaliyet göstermesine rağmen örgütün çalışmalarının yüzde 70’i Arjantin’de yoğunlaştı.
Dinges’in araştırması, 1976-1980 yılları arasında Şili, Arjantin, Bolivya, Paraguay ve Uruguay’da gizli örgütün aktif olduğu dönemde gerçekleşen 654 kaçırma, işkence ve kaybettirme vakasını belgeledi. Adını Yunan mitolojisinin kahraman savaşçı kralı Theseus’tan alan örgütün alt birimi “Teseo”, Buenos Aires merkezli uluslararası bir ölüm timi oluşturdu ve askeri rejimlerin muhaliflerine karşı Avrupa ve diğer ülkelerde 21 operasyon düzenledi.
Ama örgütün hedefi sadece solcular değildi, her görüşten siyasi muhalif, sendika yöneticileri, köylü liderleri, rahipler, rahibeler, öğretmenler, öğrenciler, entelektüeller, kısaca bölge ülkelerindeki askeri diktatörlüklere karşı ayağa kalkanlar, daha doğrusu direniş gösterme olasılığı bulunan hemen hemen herkesti.
İnsan hakları örgütlerine göre, 1980’lerde de faaliyet gösteren örgütün toplam 50-60 bin kişinin ölümünden sorumlu olduğu düşünülüyor. Ayrıca, kaybolan ve bulunamadıkları için öldü kabul edilen en az 30 bin kişi var. 400 bin kişinin de cezaevlerine atıldığı, bunlardan çoğunun işkence gördüğü tahmin ediliyor.
Amerikan National Security Archive’ın (NSA-Ulusal Güvenlik Arşivi), Amerikan Merkezi İstihbarat Teşkilatı’nın (CIA) o döneme ilişkin gizli belgelerini geçen hafta yayınlamasıyla “Akbaba Operasyonu” başlamasının 50. yıl dönümünde yeniden gündeme geldi. George Washington Üniversitesi çatısı altında yer alan NSA, kâr amacı taşımayan ve devlete ait gizli belgelerin kamuoyuna açıklanmasını sağlamaya çalışan bir kuruluş.
Konuyla ilgili kitap yazan Dinges’a göre, ABD “Akbaba Operasyonu”nda doğrudan görev almadı ancak haberleşme desteği verdi. Bunun ötesinde, Dışişleri Bakanı Henry Kissinger gibi üst düzey yetkililer kamuoyu önündeki açıklamalarda bölge ülkelerinin liderlerine insan haklarına uyma çağrısı yaptı ancak özel görüşmelerde gizli operasyonlar için “yeşil ışık” yaktı. O dönemde ABD ile Arjantin, Bolivya, Şili, Paraguay ve Uruguay yönetimlerinin ortak paydası komünizm düşmanlığıydı.
NSA’in yayınladığı belgelerde belki “sansasyonel” denebilecek bir unsur yok ama asıl önemli gerçeği, yani ABD’nin Güney Amerika diktatörlerinin muhalifleri yok etmek için kurduğu yasadışı örgütü bildiğini ve onayladığını resmen kanıtlıyor ve bu durumu tarihe geçiriyor.
Belgelerden bazıları şöyle:
-Örgütün kuruluş toplantısına dair bilinen tek DINA belgesi: “Birinci Inter-Amerikan Ulusal İstihbarat toplantısının sonuç bildirisi.
-25 Haziran 1976 tarihli belgede CIA’in, 31 Mayıs–2 Haziran’da Santiago’da düzenlenen ikinci toplantıya dair raporu yer alıyor. CIA raporu, “Toplantıda ele alınan konular, terörizm ve yıkıcılıkla ilgili bilgi alışverişinin çok ötesine geçiyordu” diyor.
-“Teseo Anlaşması”nın CIA çevirisi: Hedef seçimi, ölüm timlerinin oluşturulması, operasyon kuralları, bütçeler ve çalışma saatlerini kayda geçiren belge.
-Teseo biriminin Avrupa’daki “tasfiye edilecek” hedefleri nasıl seçeceğine dair CIA raporu: İstihbarat kaynağına göre, DINA Başkanı Contreras hedef listelerini Şili Devlet Başkanı Pinochet ile koordine edecekti.
Dışişleri Bakanı Kissinger için hazırlanan ilk brifing notu: Yardımcısı Harry Shlaudeman tarafından 3 Ağustos 1976’da yazılan raporda, Kissinger’a beş ülkenin, kendi ülkelerinde ve Avrupa’da teröristleri bulup öldürmek için gizli bir yapı kurdukları bildiriliyor.
-CIA’in Latin Amerika Sorumlusu Ray Warren’ın uyarı notları: Bu notlar, örgütün Avrupa’daki suikast planları için CIA’in suçlanacağından endişe duyulduğunu gösteriyor.
Manşet fotoğrafı: Arjantin diktatörü Jorge Rafael Videla (solda) ve Şili diktatörü Augusto Pinochet (Flickr)
NSA arşivleriyle ilgili diğer yazılar:
***
Medya Günlüğü sosyal medya hesapları:
