Kapitalizm eleştirisi uzun süre fabrikalar üzerinden yapıldı. Duman tüten bacalar, uzun çalışma saatleri, düşük ücretler ve görünür sömürü ilişkileri…
Bu görüntüler yanlış değildi. Marx’ın yaşadığı dönemin kapitalizmi gerçekten de büyük ölçüde böyle işliyordu. İşçi emeğini satıyor, sermaye ise bu emekten artı değer elde ediyordu. Sömürü görünürdü. Patron belliydi. Fabrika belliydi. Çatışmanın tarafları büyük ölçüde açıktı.
Bugün ise farklı bir dünyada yaşıyoruz. Fabrikalar hâlâ var, emek sömürüsü hâlâ sistemin merkezinde duruyor; ancak kapitalizmin çalışma biçimi önemli ölçüde değişti. Artık sistem yalnızca insanların emeğini değil, kişiliğini, zamanını, dikkatini ve hatta arzularını da üretim sürecinin parçası haline getiriyor. Bu nedenle günümüz kapitalizmini anlamak için yalnızca ekonomiye değil, insanın iç dünyasına da bakmak gerekiyor.
Belki de çağımızın en ilginç çelişkisi burada ortaya çıkıyor. İnsanlar tarihte hiç olmadığı kadar özgür olduklarına inanıyor. Kendi kariyerlerini seçebiliyorlar. Kendi hayatlarını planlayabiliyorlar. Kendi tercihlerini yapabiliyorlar. Fakat aynı insanlar, tarihte hiç olmadığı kadar yoğun bir performans baskısı altında yaşıyor. Sürekli gelişmeleri, sürekli görünür olmaları, sürekli üretmeleri ve sürekli kendilerini kanıtlamaları bekleniyor.
İlk bakışta bunda garip bir şey yokmuş gibi görünüyor. Sonuçta çalışmak ve gelişmek insan hayatının doğal parçalarıdır. Ancak mesele burada başlamıyor, tam tersine burada gizleniyor.
Marx’ın yabancılaşma teorisi, işçinin ürettiği ürüne yabancılaşmasını anlatıyordu. İşçi üretim sürecinin yalnızca küçük bir parçasına hâkimdi ve ortaya çıkan ürün üzerinde hiçbir kontrolü yoktu. Bu nedenle kendi emeği ona ait olmaktan çıkıyordu. Bugün ise yabancılaşma farklı bir biçim almış durumda. İnsan yalnızca ürettiği şeye değil, giderek kendisine de yabancılaşıyor.
Çünkü modern kapitalizm bireyden yalnızca çalışmasını istemiyor. Kendisini bir proje gibi yönetmesini istiyor. İnsan artık yalnızca bir şirkette çalışan kişi değil. Aynı zamanda kendi kariyerinin yöneticisi, kendi markasının pazarlamacısı ve kendi performansının denetçisi haline geliyor.
Burada dikkat çekici bir dönüşüm yaşanıyor. Geçmişte işçiyi denetleyen kişi patrondur. Bugün ise birey çoğu zaman kendisini denetliyor. Daha üretken olmak istiyor. Daha görünür olmak istiyor. Daha başarılı olmak istiyor. Daha verimli olmak istiyor. Bu nedenle günümüz kapitalizminin en büyük başarısı insanları zorla çalıştırması değildir. İnsanların kendilerini sürekli geliştirmek zorunda hissetmelerini sağlamasıdır.
İşte tam bu noktada sömürü görünmezleşiyor.
Çünkü insanlar kendilerini özgür hissederken sistemi yeniden üretmeye başlıyor. Çalışma süresi mesai saatleriyle sınırlı kalmıyor. Telefonlar, e-postalar, dijital platformlar ve sosyal medya sayesinde çalışma hayatı gündelik hayatın içine sızıyor. İnsan dinlenirken bile kariyerini düşünüyor. Tatilde bile görünürlüğünü korumaya çalışıyor. Boş zaman bile üretkenlik baskısından tamamen kurtulamıyor.
Bu durum yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda ideolojik bir dönüşümün sonucu. Gramsci’nin hegemonya kavramı burada yeniden önem kazanıyor. Çünkü modern sistem yalnızca zor kullanarak değil, rıza üreterek işliyor. İnsanlar kendilerine dayatılan hedefleri kendi hedefleri sanıyor. Başarı ölçütlerini sorgulamadan kabul ediyor. Böylece iktidar dışarıdan gelen bir baskı olmaktan çıkıyor, bireyin iç dünyasına yerleşiyor.
Belki de günümüz insanının yaşadığı en büyük yorgunluk buradan kaynaklanıyor. Çünkü artık yalnızca patronun beklentilerini karşılamaya çalışmıyor. Kendi zihninde yarattığı ideal benliğin beklentilerini de karşılamaya çalışıyor. Daha fit olmalı. Daha başarılı olmalı. Daha mutlu olmalı. Daha üretken olmalı. Daha görünür olmalı. Liste hiç bitmiyor.
Kapitalizmin klasik döneminde insanlar üretim araçlarından koparılmıştı. Bugün ise insanlar kendi hayatlarından koparılıyor. Yaşam deneyimi yerini performans deneyimine bırakıyor. İnsanlar yaşamaktan çok kendilerini optimize etmeye çalışıyor. Bir noktadan sonra hayat, yaşanan bir süreç olmaktan çıkıp yönetilen bir projeye dönüşüyor.
Bu nedenle günümüz kapitalizmini yalnızca gelir dağılımı üzerinden okumak yeterli değil. Elbette eşitsizlik önemlidir. Ancak sistemin gücü yalnızca servetin yoğunlaşmasında yatmıyor. Daha derinde, insanların kendilerini nasıl algıladıklarını belirleyebilmesinde yatıyor. Çünkü insan kendisini bir işletme gibi görmeye başladığında, piyasa mantığı yalnızca ekonomiyi değil, kişiliği de şekillendirmeye başlıyor.
Belki de bu yüzden çağımızın temel sorusu artık “Patron kim?” değildir.
Çünkü birçok insanın hayatında eski anlamıyla görünür bir patron bile yoktur.
Daha rahatsız edici soru şudur:
Patron ortadan mı kalktı, yoksa onun sesini kendi içimize mi taşıdık?
Kapitalizmin tarihsel başarısı belki de tam burada yatıyor. İnsanları yalnızca çalıştırmasında değil, onları kendi kendilerinin yöneticisine dönüştürmesinde. Böylece denetim dışarıdan gelen bir baskı olmaktan çıkıyor, bireyin karakterinin parçası haline geliyor.
İnsan artık yalnızca emek gücünü satmıyor.
Kendisini yönetiyor, kendisini pazarlıyor, kendisini değerlendiriyor ve çoğu zaman kendisini tüketiyor.
Belki de çağımızın en görünmez sömürüsü budur.
***
Medya Günlüğü sosyal medya hesapları:
