İnceleme: Nail Tan
Bu yazımızda yazılı ve daha çok sözlü kaynaklardan derlenmiş deyimleri kullanılış bağlamlarıyla birlikte dil bilimci, sözlük bilimci ve deyim bilimcilerin dikkatine sunuyoruz…
1-Kahveyi sele vermek
Deyimi, şu iki anlamıyla birlikte sözlüklere almak gerektiğine inanıyoruz:
1-Türk kahvesinin üzerine su içip tadını yok etmek
2- Yolunda giden yararlı bir işi, hizmeti, basit bir hata sonucu berbat etmek, başarısızlığa mahkûm etmek.”
2-Harman yeri dişlemek / Epeyi harman yeri dişlemek
İki anlamıyla birlikte sözlüklere almakta yarar görüyoruz:
1-Görmüş, geçirmiş, tecrübeli, uyanık
2-İki veya daha çok kişinin bir araya gelip birikmiş konuları, sorunları görüşüp sohbet etmesi.
3-Tivriz dilencisi gibi giyinmek
Deyimi; “1. İklime ve yapılan işe uygun giyinmemek; 2. Gelişigüzel, kirli, yırtık, parçaları birbiriyle uyumsuz kıyafetler giymek” anlamlarıyla sözlüklere almak mümkündür.
4-Dil ağız eylemek
Deyimi, “kusurların, hataların affı için ısrar etmek, yalvarmak” anlamıyla deyim sözlüklerine almakta yarar görüyoruz.
5-Ayakkabısını / pabucunu / çarığını / yemenisini düzeltmek
Deyimi, şu anlamlarıyla sözlüklere almak gerektiğine inanıyoruz: “1. Misafirliğe gelenlerin ayakkabılarını kapı önünde geliş ve gidiş yönlerine göre eşleştirip sıralamak; 2. Hoşlanılmayan bir kişinin ayakkabılarını burunları sokağa bakacak şekilde kapı önüne koymak, dolaylı olarak evden gitmesini istemek.”
6-Duyduğunu duymaz, gördüğünü görmez olmak
Deyimimizle ilgili atasözü ve deyim sözlüklerinde eş ve yakın anlamlı bazı sözlere rastlamaktayız.
Atasözleri:
Gördüğünü ört, görmediğini söyleme
Gözünle gördüğünü ört, görmediğini söyleme
Ayıp arayan göz, güzelliği göremez
Ayıpsız yâr arayan yârsız kalır
Deyimler:
Duymazlıktan / duymamazlıktan gelmek
Duymazlığa vermek
Görmezden / görmemezlikten gelmek
Deyimi, “insanlarla iyi geçinmek, huzur içinde yaşamak amacıyla benimsenen kusurları, hataları görmemek ve işitmemek tutumu, davranışı” anlamıyla sözlüklere almakta yarar görülmektedir.
7-Attığı taş ürküttüğü kurbağaya değmemek
Gündelik hayatımızda sıkça kullandığımız bir deyim. Her nasılsa belli başlı deyim sözlüklerinden bir kısmına girmemiş. Söz gelimi, taradığımız sözlüklerden TDK, Aksoy, Parlatır, Saraçbaşı, Tülbentçi, Sinan, Yurtbaşı tarafından hazırlananlarda bulunmuyor. Sadece Muhittin Bilgin ve oğlu Dr. Ahmet Can Bilgin’in hazırladığı deyim sözlüğünde gördük.
Attığı taş ürküttüğü kurbağaya değmemek / Ettiği hayır, ürküttüğü kurbağaya değmemek: Bir işle sağlanan yarar, o işin yol açtığı zararı karşılamamak.
Aynı sözlükte şu çeşitlemeler de vardır:
Ettiği kâr, ürküttüğü kurbağaya yetmemek.
Aldığı abdest ürküttüğü kurbağaya değmez: “Bazı beceriksiz kimseler, ufacık önemsiz bir iş yaparken bile çok zor bir işle uğraşıyormuş gibi bir hava yaratmaya çalışırlar.”
Ettiği hayır, ürküttüğü kurbağaya değmez.
İncelemenin tamamını okumak için tıklayın
***
Medya Günlüğü sosyal medya hesapları:
