Türkiye’de muhafazakâr-laik ayrışmasının bir benzeri her yıl Batı’da Noel’i kutlama biçiminde ortaya çıkıyor.
Kimi “Happy Christmas” (Mutlu Noeller) demeyi tercih ederken kimi “Happy Holiday” (İyi tatiller) diyerek daha “seküler” bir tavır aldığını düşünüyor. Oysa günlük hayatta kullanılan birçok kelimenin kökeninde doğrudan Katolik Hristiyanlık bulunuyor. Bugün kimse bu kelimeleri telaffuz ederken dini bir çağrışım hissetmese de son günlerde Katolikler sosyal medya üzerinde “Happy Christmas” yerine tercih edilen “Happy Holiday”in de aslında kendi geleneklerinden geldiğini belirterek bu “seküler” tavra biraz da nükteli bir şekilde saldırıya geçmiş bulunuyor.
Nitekim pek de haksız sayılmazlar. Başlangıçta açık biçimde dini anlamlar taşımalarına rağmen, zamanla bu anlamların silinmesi ve kelimelerin tamamen dünyevi bir bağlamda kullanılmaya başlanması ne kadar doğal olsa da bu kelimeleri dini kavramlara karşı bir “duruş” olarak kullanmak da bir o kadar abes.
Bir ayin: Christmas
“Christmas” kelimesi, Latince Christus (Mesih) ve eski İngilizcedeki ayin anlamına gelen “mass” kelimelerinin birleşiminden oluşur. Bu açıdan bakıldığında Christmas, “İsa’nın doğum günü”nden çok daha fazlasını ifade eder, kelimenin asıl anlamı Mesih ayinidir. Bu ayinler her gün düzenlenen mass’lerden biraz daha uzun sürer, ayine koro eşlik eder, İsa’nın doğum günü kutlanır. Bugün ise Christmas, büyük ölçüde tüketim, hediyeleşme ve yıl sonu estetiğiyle özdeşleşmiş durumda.
Holy Day’den tatile
Benzer bir dönüşüm, bu kez kelimenin yazımının da değişmesiyle “holiday” kelimesinde görülür. Holiday, köken olarak holy day, yani “kutsal gün” anlamına gelir. Katolik ve Ortodoks litürjik takvimlerinde birçok “kutsal gün” bulunur. Paskalya’dan İsa’nın vaftiz edildiği günün kutlandığı Epifani’ye, Meryem Ana’nın Göğe Kabul Edilişi Günü’nden Azizler Günü’ne Hristiyan dünyasında bu tür günler, Tanrı’ya adanmış, dünyevi işlerin bilinçli olarak askıya alındığı zaman dilimleri olarak öne çıkar. Modern dünyada ise bu “kutsal günler,” tatil günleri olmuş ve holy day de “holiday” oluvermiştir. Bu sebeple tamamen Hristiyan bir kökene dayansa da bugün birçok Batılı üniversitenin, belediyenin, çoğunlukla “sol” partilerin resmi sayfalarında Christmas kutlamamak için yazılan “Happy Holy day” o kadar da seküler bir kutlama olmayabilir…
“Bless You” mu dediniz?
“Bless” fiili ve özellikle hapşıran birine söylenen “bless you”, Hristiyan kutsama pratiğinin aslında gündelik dile dönüşmüş hâlidir. Latince benedicere (“iyi söz söylemek”) fiilinden türeyen bu ifade zamanla Cermen dilinde -Pagan dünyasında da kullanılan- “blētsian” kelimesine dönüşmüş ve Tanrı adına kutsama anlamında Hristiyanlar tarafından yüzyıllarca kullanılmıştır. Bugün ise “bless you”, tamamen otomatik bir sosyal reflekse dönüşmüştür. Elbette bu cümle söylenirken kimsenin aklına Tanrı, kutsama ya da koruma fikri gelmiyor ama kelime, çekirdeğindeki dini kökenini taşımaya devam ediyor.
Duayı kısaltmak
“Goodbye” kelimesinin kökeni ise tahmin edilebileceği üzere “God be with ye” yani “Tanrı seninle olsun” ifadesine dayanır. Bu açık bir Hristiyan veda duasıdır. Zamanla kısalmış, sadeleşmiş ve bugün tamamen nötr bir vedalaşma ifadesine dönüşmüş, hiçbir dini anlamı kalmamıştır. Aslında bu yönüyle goodbye, kutsal bir temenni ifadesinin, modern dilde anlamını kaybederek sıradan bir kalıba dönüşmesinin en çarpıcı örneklerinden de birisidir. Nitekim kelimenin içinde bizzat Tanrı’nın adı vardır ama bu ad, bir “o” fazlasıyla “iyi” anlamına gelen good’a dönüşmüştür.
Adios: Tanrı’ya Emanet
Bir diğer sık kullanılan veda ifadelerinden biri ise (Türklerin de aşina olduğu) İspanyolca “adios” kelimesidir. “ADios” yani “Tanrı’ya” ifadesinden gelen bu ifade, Türkçedeki “Allah’a emanet ol” gibi bir anlama gelir. Bugün ise adios, İspanyolca konuşulan dünyada tamamen seküler bir vedaya dönüşmüştür. Hatta biraz da flörtöz bir tınısı vardır.
Evet, “doktor” da…
Bugün “doktor” ya da “Dr.” ünvanı, tıp mesleğiyle ve akademisyenlikle ilişkilendirilir. Oysa bu ünvanın kökeni de Latince “docere” yani “öğretmek” fiiline dayanır ve Katolik Kilisesi’nde yetkili öğretici anlamına gelir. Bu Kilise doktorları elbette teolojik otoritelerdi ve hekim değillerdi. Zamanla bu ünvan üniversitelere, oradan da tıbba taşındı. Bugün doktorluk denildiğinde kilise kimsenin akla gelmiyor ama ünvanın kendisi Hristiyan öğretim geleneğine ait.
2026 mı dediniz?
Weber, modern gündelik hayatın, kutsallığını yitirmiş bir dini disiplin biçimi olarak işlediğini ileri sürerken yanılmıyordu. Nitekim dini referansların hayatımızdan çıktığını söyleyenler 2026 yılına girmenin eşiğindeyken bu tarihi sayımın başlangıç noktasını bir saniye durursa hatırlayabilir: İsa’nın doğumu.
İlgili yazılar:
***
Medya Günlüğü sosyal medya hesapları:
