Carnegie Uluslararası Barış Vakfı’nin sitesinde Mikayel Zolyan imzasıyla yayımlanan yazının çevirisi:
Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan, Şubat 2025’teki ulusa sesleniş konuşmasında açıkladığı 14 maddelik “Gerçek Ermenistan” konseptinden bu yana hemen her fırsatta bu yaklaşımı savunuyor.
Batılı bir motivasyon konuşmacısını andıran Paşinyan, sık sık sahneye çıkıyor, görsel sunumlarla çeşitli kitlelere hitap ediyor. Ancak izleyicilerin tümü, özellikle de geniş Ermeni diasporası fikre sıcak bakmıyor.
“Gerçek Ermenistan”ın özü, Ermenilerin odak noktasının tarihi hayali yurtlara değil, uluslararası toplum tarafından tanınan Ermenistan topraklarına yönelmesi gerektiği. Paşinyan’ın vurguladığı üzere bu, eski Sovyet Ermenistanı’nın sınırlarını kapsıyor. Türkiye, Azerbaycan, İran ya da Gürcistan’a ait olup geçmişte Ermeni devletlerinin parçası olan toprakları içermiyor. Özellikle de uluslararası hukukta Azerbaycan’ın parçası sayılan ve Ermenistan’ın iki kez savaş yürüttüğü, ancak 2023’te etnik Ermenilerin tamamen tahliye edildiği Dağlık Karabağ bu kapsamın dışında. Paşinyan’a göre Ermeniler ilerleyebilmek için artık gerçekleştirilemez hayallerinden vazgeçmek zorunda.
Ermeni lider aynı yaklaşımı 1915’in Türkiye tarafından tanınması talebine de uyguluyor. Aksine yönelik eleştirilere rağmen Paşinyan geçmişi sorgulamıyor, sadece Ermenistan’ın geleceğe yönelmesi gerektiğini savunuyor. Ona göre bu konu artık ülkenin dış politika önceliklerinden biri olmamalı.
Paşinyan, “Gerçek Ermenistan” konseptini hükümetinin diğer hedefleriyle bağlantılandırıyor. Bunların başında komşu ülkelerle ilişkilerin normalleşmesi geliyor. Böyle bir normalleşmenin Ermenistan’ı Güney Kafkasya’nın ticari bir kavşağına dönüştürebileceğini ve ekonomik refaha kapı aralayabileceğini savunuyor. Paşinyan’a göre bu gelişme, bölgede kalıcı barışı da destekleyecek. Hükümet aynı zamanda ihtiyatlı bir şekilde de olsa AB ile entegrasyon fikrini gündemde tutuyor. Elbette Türkiye ile ilişkiler normalleşmeden ve Türk-Ermeni sınırı açılmadan, Avrupa entegrasyonu söylemi bir hayalden öteye geçmiyor.
Paşinyan, komşularla normalleşme ve Avrupa’ya yakınlaşmayı, Ermenistan’ın uzun süredir devam eden Rusya bağımlılığını azaltma hedefiyle de ilişkilendiriyor. Paşinyan ve destekçileri, giderek sömürgecilik karşıtı bir söylem kullanmaya başladı. Rusya’yı doğrudan “sömürgeci” olarak tanımlamaktan kaçınsalar da, Sovyetler Birliği ve Çarlık Rusya’sının politikalarını eleştiriyorlar; bu dahi Moskova’nın sert tepkisini çekmeye yetiyor.
Sonuç itibarıyla “Gerçek Ermenistan”, Ermeni devlet anlayışı ve ulusal kimliğini, 2020’deki İkinci Karabağ Savaşı ve 2023’te Karabağ’dan Ermenilerin çıkarılmasının ardından köklü biçimde değişen dış politika çizgisiyle uyumlu hâle getirme girişimi. Aynı zamanda 1991’de bağımsızlıktan bu yana Ermenistan’ı zorlayan kimlik ikilemini çözme çabası.
Sovyet sonrası dönemin başından itibaren Ermeni ulusal kimliği, tarihi adalet anlayışıyla iç içe geçti: Özellikle miatsum (Ermenistan ile Dağlık Karabağ’ın birleşmesi) ve 1915 olaylarının uluslararası tanınması bu kimliğin merkezindeydi. Ancak bu kimlik inşası, komşularla kaçınılmaz çatışmayı da beraberinde getirdi ve bu çatışmalar, Ermenistan’ın güvenlik garantisi için Rusya’ya yönelmesine yol açtı. Bu durum zamanla Rusya’ya sadece askerî değil, siyasi, ekonomik ve kültürel anlamda da büyük bir nüfuz sağladı.
Robert Koçaryan (1998–2008) ve Serj Sarkisyan (2008–2018) dönemlerinde Karabağ konusunda tavizsiz tutum ve 1915 olaylarının “soykırım” olarak tanınması tanınması talebi, Ermeni kamu hayatının ayrılmaz unsurlarına dönüştü; Rusya bağımlılığı da aynı şekilde pekişti. 2018’de Paşinyan’ı iktidara getiren “Kadife Devrim” sonrasında bile bu çizgi temelden değişmedi.
İronik biçimde, bu siyasi statükoyu yıkan Moskova oldu. Ermeni elitleri, 2020’deki yenilgiyi ve üç yıl sonra Karabağ’dan Ermenilerin çıkışını Rusya’nın pasif tutumuna bağladı. Bu gelişmeler, Erivan’ı Azerbaycan ve Türkiye ile uzlaşma arayışına yönelten temel etken haline geldi.
Paşinyan’ın Ermenileri “Gerçek Ermenistan” fikrine ikna edip edemeyeceği belirsiz. İlk bakışta bu hedef son derece iddialı görünüyor. Zira Paşinyan’ın sarsmak istediği idealler, Ermenistan’ın ulusal öz anlayışının onlarca yıldır merkezinde yer alıyor. Eğitim sistemi, devlet ritüelleri, toplumsal hafıza ve kültürde kök salmış durumdalar. Bu ideallerin en güçlü savunucusu olan Ermeni aydınlar tarafından şiddetle savunulacağı açık.
Tarihi adalet arayışı, kimliğini başka unsurlarla inşa edemeyen geniş Ermeni diasporası için de temel öneme sahip. Dünya genelinde yaşayan milyonlarca Ermeni için dil gibi diğer kimlik unsurları büyük ölçüde kaybolmuş durumda ya da kaybolmanın eşiğinde. Bu nedenle Paşinyan’ın her “Gerçek Ermenistan” çıkışı, içeride olduğu kadar özellikle diaspora tarafından sert tepkiyle karşılanıyor.
Buna rağmen bu yıl Washington’da açıklanan Azerbaycan ile barış anlaşması, Paşinyan ve hükümetinin pozisyonunu güçlendirdi. Öte yandan Ermenistan’daki muhalefet, öfke dışında somut alternatifler sunamıyor.
Entelijansiya ve diaspora Paşinyan’ın yaklaşımına tepkili olsa da, Ermenistan’da birçok seçmen eskisi kadar coşkulu olmasa da Paşinyan’ın Sivil Sözleşme Partisi’ni destekliyor. Örneğin yakın zamanda Vagharshapat (eski adıyla Eçmiyadzin) kentindeki yerel seçimlerde parti net bir zafer elde etti. Bu sonuç, 2026 parlamento seçimlerinde de kazanma ihtimalinin hâlâ güçlü olduğunu gösteriyor.
Paşinyan iktidardan düşse bile yeni bir yönetimin manevra alanı çok dar olur. Azerbaycan’a karşı intikam almayı mümkün kılacak bir seçenek yok. Üstelik önceki hükümetlerin politikalarının 2020–2023 trajedilerinde büyük rol oynadığına yönelik toplumsal bir konsensüs giderek güçleniyor.
Er ya da geç Ermenilerin içinde bulundukları yeni jeopolitik gerçekliği kabullenmeleri gerekecek. Ermenistan gibi küçük devletlerin istikrarsız bir dünyada ayakta kalabilmesi için örtülü bir kural var: Hayatta kalanlar en güçlü olanlar değil, en iyi uyum sağlayabilenlerdir.
İlgili yazılar:
***
Medya Günlüğü sosyal medya hesapları:
