1-Montrö Boğazlar Sözleşmesi nedir?
1-20 Temmuz 1936’da İsviçre’de imzalanan Montrö (Montreux) Boğazlar Sözleşmesi, Türkiye’nin İstanbul ve Çanakkale boğazları ve Marmara Denizi üzerindeki egemenliğini tanıyan ve buralardan geçiş kurallarını düzenleyen uluslararası anlaşmadır. 1923’te Lozan Antlaşması ile birlikte imzalanan ve Türkiye’ye bir takım kısıtlamalar getiren Boğazlar Sözleşmesi’nin yerine geçmiştir.
2-Neden bu kadar önemli?
2-Çünkü Karadeniz’e giriş ve çıkışın kurallarını belirliyor. Bu da doğrudan askeri dengeyi etkileyen bir durum. Yani Montrö, sadece geçiş anlaşması değil, bir anlamda güvenlik mimarisidir.
3-Türkiye için anlamı ne?
3-Türkiye’ye Boğazlar üzerinde tam kontrol ve savaş gemileri geçişini düzenleme yetkisi verdiği için son derece önemlidir. Özellikle savaş zamanında ya da tehdit algısında Ankara’ya ciddi bir manevra alanı sağlar.
4-Askeri gemiler için kural ne?
4-Sözleşme, Karadeniz’e kıyısı olmayan ülkelerin savaş gemilerine tonaj ve süre sınırlaması getiriyor. Bu da, örneğin ABD gibi dış güçlerin Karadeniz’de kalıcı askeri varlık oluşturmasını zorlaştırıyor.
5-Ticari gemiler için durum farklı mı?
5-Evet. Barış zamanında ticari gemiler için geçiş serbesttir. Bu yönüyle Montrö, ekonomik akışı kesmeyen ama askeri dengeyi kontrol eden bir yapı kurar.
6-Sözleşme bugün hâlâ geçerli mi?
6-Evet. 28. Madde’ye göre süresi 20 yıl olarak belirlendi ancak ilgili ülkelerden bir bildirim gelmediği için uzadı. Montrö günümüzde hâlâ geçerli ve önemli. Özellikle Rusya-Ukrayna Savaşı sırasında Montrö’nün önemi yeniden öne çıktı.
7-Türkiye Montrö’yü nasıl uyguladı?
7-Savaşın başında Türkiye, Boğazları savaş gemilerine kapattı. Bu karar, hem Rusya hem de Ukrayna açısından dengeli bir tutum olarak yorumlandı ve Montrö’nün caydırıcılığını gösterdi. Benzer şekilde, 2008 yılındaki Rusya-Gürcistan savaşı sırasında Türkiye, özellikle Karadeniz’e savaş gemileri göndermek isteyen ABD’nin baskısına rağmen anlaşmayı titizlikle uyguladı.
8-Montrö’ye yönelik eleştiriler neler?
8-Bazıları sözleşmenin “eski” olduğunu ve güncellenmesi gerektiğini savunuyor. Batı’da, özellikle NATO çevrelerinde, Karadeniz’e erişimin sınırlı olması eleştiriliyor. Ancak bu eleştirilerin çoğu zaman Türkiye’nin denge politikasını zayıflatma riski taşıdığı düşünülüyor.
9-Kanal İstanbul tartışması Montrö’yü etkiler mi?
9-Kanal İstanbul projesi bu soruyu gündeme getirdi. Eleştirel görüşe göre bu tür bir girişim Türkiye’nin mevcut avantajını zayıflatabilir, uluslararası baskıyı artırabilir ve hukuki belirsizlik yaratabilir. Ayrıca, İstanbul Anadolukavağı’nda Deniz Unsur Komutanlığı konuşlandırılması planı nedeniyle konu son günlerde yeniden tartışılıyor.
10-Bugün Montrö’nün anlamı ne?
10-Montrö, Türkiye’nin elindeki en önemli stratejik araçlardan biri ama aynı zamanda hassas bir denge. Kimilerine göre fazla esnetilirse etkisini kaybeder, fazla katı uygulanırsa siyasi baskı artar. Sonuç olarak Montrö, sadece tarihi bir anlaşma değil, Türkiye’nin denge siyaseti izleyebilmesinin anahtarı kabul ediliyor.
“10 soruda” dizisindeki diğer yazılar için tıklayın
İlgili yazı:
***
Medya Günlüğü sosyal medya hesapları:
