Zihnin beş hareketi

Zihnin beş hareketi

7 Mart 2021 Pazar  |   Serbest Kürsü

Melek Ay

"Ne zihinmiş!.." dedirtebilecek bir yazıyla başlıyoruz. 

Patanjali “Yoga Sutralar” ın önemli bir bölümünde zihnin yapısı üzerine değinmiştir. Patanjali’nin Sutra’ları dört bölümden oluşuyor. “Sutra” bizi birleştiren anlamına gelmektedir.  

Daha önceki yazılarda bahsetmiştik, bu bölümleri bir kez daha hatırlayalım: 

1. Samadhipada: Aydınlanma hakkındadır. Yogayı ve özelliklerinin yanı sıra yoga yolunda karşılaşılan sorunlardan ve bu sorunları ele alınış yöntemlerinden bahseder.  

2. Sadhanapada:  Uygulama hakkındadır. Zihni dikkati dağınık bir durumdan odaklanmaya kademeli ve etkili biçimde taşımak için gerekli olan nitelikleri açıklar. Bu niteliklerin neden önemli olduğunu ve ne tür çalışmalar gerektirdiğini anlatır.  

3. Vibhutipada: Yaklaşık sonuçlar hakkındadır. Dikkat dağınıklığından kurtulmuş zihin ile zihnin yönlendirilme becerisine erişebilmesidir. Böylece zihnin nesneleri, kavramları, bilinmeyen bir boyutu derinlemesine inceleyebilmesinin bileşenlerinden bahseder. Ancak bu tür bilgilerin bile başlı başına zihin dağınıklığının kaynağı olabileceği konusunu açıklar.  

4. Kaivalyapada: Kurtuluş hakkındadır. Yüksek ölçüde arınmış zihnin ve saf bilincin kişiye sunduğu olanaklardan bahseder. Kişi zihnin efendi değil, hizmetçi olduğunu kavrar.  

Zihnin kontrolü neden bu kadar önemli?  

Zihnin kontrolü ve yanılgılardan arındırılması, bireyin kendini gerçekleştirebilmesi (moksha) için önemlidir. Çünkü “Purusha” zihin aracılığı ile görür. Bu kavramı kısaca açıklamakta fayda olacaktır. 

Hindu varoluş kavramında, evreni oluşturan iki nihai gerçeklik olduğu varsayılır. İlki madde “Prakrti” , ikincisi ruh (Purusha).  

“Prakrti”, algılanabilen maddi gerçeklik, değişebilen ve neden-sonuç ilişkisine dahil olan her şeyi kapsar.  

“Purusha” ise algılanamayan, maddi olmayan, değişmeyen, sonsuz, yok edilemez evrensel ilkedir. Yani her türlü maddeye yaşam veren, soluk üfleyen, tüm bilincin kaynağıdır. 

“Prakrti” görülen şeydir. “Purusha” ise görendir.  

“Purusha” nın zihin ile ilişkisi ise; zihin algının bir vasıtasıdır ve “purusha” algılayandır. Zihnin değişebilme kabiliyeti vardır ancak “purusha” nın yoktur. Zihnin algısı ne kadar pürüzsüz ve berrak ise “Purusha” yani varoluşumuzdaki gören “Purusha” nın gözlem yapabilme kabiliyeti en yüksek çözünürlükte olacaktır.  

Kısacası “Purusha”nın gözleminin niteliği, zihnin niteliğine bağlıdır. Zihin ise ihtiyaç duyduğu enerjiyi o görenden alır. Bir fotoğraf makinası gibi düşünebiliriz. Ne kadar iyi cam, odak kalitesi o kadar net ve berrak görüntü. Aynı manzarayı çeken iki makinadan biri niteliğine göre iyi çekim yapacaktır, diğeri ise kötü çekim yapacaktır. 

Patanjali, yogayı, zihni özellikle bir nesneye yöneltme ve dikkati dağıtmadan orada tutabilme becerisi olarak tanımlıyor. Nesne bizim dışımızda somut bir şey, bizim bir parçamız ve soyut bir kavramda olabilir.  

“Yoga Sutralar” 1.6’ da zihni beş yetiye ayırıyor. Bu beş etkinlik, davranış ve tutumlarımız üzerinde etkiler oluşturur. Bu etkilerde bir araya toplanınca kişiliğimizi oluşturur.  

“Yoga zihni” ile algılayamadıkça, nesneyi anlamak yerine, zihnin nesneye yönelik geliştirdiği fikre çekilerek, tam bir kavrayıştan eksik kalması durumunda kişiliğimiz olumsuz etkileniyor. 

Sanskrit dilinde, zihnin hareketlerine “Vrtti” deniliyor.  

Zihnin beş hareket (Vrtti) durumu şöyledir: 

1. Pramana: Duyularımız aracılıyla doğrudan algılamadır.  Kavrama. Burada kavrama, nesnenin doğrudan duyularla gözlemlenmesine, çıkarımlara ve güvenilir referanslara dayanır. 

2. Viparyaya: Hatalı kavrayış, yanılma.  Burada yanılma, nesnenin gerçek doğasını ortaya koyan şartlar anlaşılana kadar doğru kabul edilen kavrayıştır. Bunun zihnin en sık yaptığı etkinlik olduğu varsayılır. Geçmiş deneyim ve şartlarımızın oluşturduğu haritalar ile gördüğümüz şeyi doğru kavrayamamaktır. 

3. Vikalpa: Hayal gücüdür. Burada bir nesne ortada olmadığı halde o nesnenin sadece ifade ve sözcüklere dayanarak kavranmasıdır. Sanat buradadır. Hayal gücünün kavrayışı buradadır. Rüyalar, hisler, duygular doğar, gelişir. Geçmiş deneyimler bu zihinsel harekete katkıda bulunur. 

4. Nidra: Uykusuz rüya. Derin uyku halidir. Diğer zihin etkinlikleri ortada yokken vardır. Uyku zihin için gerekli ve düzenli bir etkinliktir. 

5. Smrti: Hafıza. Bir deneyim veya gözlemi depolayan zihnin etkinliğidir. Bellek yaratır ve bellek, bilinçli bir deneyimin zihinde alıkonulmasıdır. 

Zihnin bu beş etkinliği, hem kendi niteliklerimizin hakkını hem de yaşam süremizin hakkını verebilmek konusunda bir varoluş kanıtıdır. Etkileri farklı koşullar ve zaman içerisinde, hemen veya dolaylı olarak görülebilir. Ortaya konulma veya konulmama durumlarına bağlı olarak sonuçları faydalı veya zararlı olabilir.   

Kullanım kılavuzumuzu iyi anlamak bizim sorumluluğumuzdur.  

Namaste...