Havva adı kutsal kitaplarda yer alır mı?

Havva adı kutsal kitaplarda yer alır mı?

5 Şubat 2022 Cumartesi  |   Serbest Kürsü

Metin Gülbay

Kadının Adı Yok başlığını taşıyan kitabın ilk basımı 1987 yılında yapıldı. 2000 yılının ilk altı ayında birlikte çalışma onuruna eriştiğim Duygu Asena'nın unutulmaz kitabı Türkiye'de feminist hareketin kıvılcımını çakan işaret fişeklerinden biriydi. Kitap 1988 yılında yasaklandı. Uzun süren dava sonucunda tekrar yayımına izin verildi ve ardından aynı yıl yönetmen Atıf Yılmaz tarafından filme alındı.

Asena aslında kadınların toplumdaki konumuna gönderme yaparak kitabına bu adı koymuştu. Kadına toplumda herhangi bir değer biçilmiyor, ikinci sınıf insan muamelesi görüyordu. Çalışmasına, hayatını dolayısıyla bağımsızlığını kazanmasına izin verilmiyor, çalışsa da erkekler kadar ücret alamıyordu. Mobbing, taciz ve tecavüz olayları ise sıradan ve neredeyse hiç cezalandırılmayan eylemlerdi o yıllarda. Asena'nın isyanı işte bunların tümüneydi. Asena 1978'de de Kadınca (1) dergisinin yayın yönetmenliğini yapmıştı.

Dünya feminist hareketinin kazanımlarından çok sonra Türkiye'de de başlayan kadınların hak arama ve özgürlük hareketine bir ışık olmuştu Asena. Ne yazık ki genç denebilecek bir yaşta yaşamını kaybetti.

Toplumlarda kadının böylesine aşağılanıp ikinci sınıf insan muamelesi görmesi neye dayanıyor peki? Ben işin kutsal kitaplar kısmına biraz göz attım. Din bilimci değilim, aslına bakılırsa dinlerle hiç ilgim de yok ama artık internet var ve her şey bir tık uzağınızda, araştırmamanız için hiçbir engel yok yani.

İlginç bilgilerle karşılaştım. Kadın, kutsal kitaplara göre zaten yaratılışında değersizleştirilmiş durumda. Ben tabii İbrahimî dinlere baktım yalnızca, Tevrat, İncil ve Kuran'a yani. Diğerlerinde durum nedir araştırmadım ama onlara da bakılmalı doğal olarak.

Tevrat'ta Havva adı geçiyor mu?

"Tevrat’ta insanın yaratılışıyla ilgili iki anlatımdan Ruhban metnine ait olan ilkinde (Tekvîn, 1/27; 5/2) insanın erkek ve dişi olarak yaratıldığı, Yahvist metne ait ikincisinde ise (Tekvîn, 2/18-23) önce erkeğin, daha sonra kadının yaratıldığı belirtilmektedir." (2)

“Adem de karısı da çıplaktılar, henüz utanç nedir bilmiyorlardı.”  (Tevrat: Yaratılış 2:25)

"Yılan kadına, ‘Tanrı gerçekten, 'Bahçedeki ağaçların hiçbirinin meyvesini yemeyin' dedi mi?’ diye sordu. Kadın, ‘Bahçedeki ağaçların meyvelerinden yiyebiliriz’ diye yanıtladı, ‘Ama Tanrı, 'Bahçenin ortasındaki ağacın meyvesini yemeyin, ona dokunmayın; yoksa ölürsünüz' dedi.’  Yılan, ‘Kesinlikle ölmezsiniz’ dedi, ‘Çünkü Tanrı biliyor ki, o ağacın meyvesini yediğinizde gözleriniz açılacak, iyiyle kötüyü bilerek Tanrı gibi olacaksınız.’ Kadın ağacın güzel, meyvesinin yemek için uygun ve bilgelik kazanmak için çekici olduğunu gördü. Meyveyi koparıp yedi. Yanındaki kocasına verdi, o da yedi. İkisinin de gözleri açıldı. Çıplak olduklarını anladılar. Bu yüzden incir yaprakları dikip kendilerine önlük yaptılar.” (Tevrat: Yaratılış 3:1-7) (3)

“Göğün ve yerin yaratılış öyküsü: RAB Tanrı göğü ve yeri yarattığında, yeryüzünde yabanıl bir fidan, bir ot bile bitmemişti. Çünkü RAB Tanrı henüz yeryüzüne yağmur göndermemişti. Toprağı işleyecek insan da yoktu. Yerden yükselen buhar bütün toprakları suluyordu. RAB Tanrı Âdem`i topraktan yarattı ve burnuna yaşam soluğunu üfledi. Böylece Âdem yaşayan varlık oldu. RAB Tanrı doğuda, Aden’de bir bahçe dikti. Yarattığı Âdem`i oraya koydu.” (Yaratılış 2/4-8) (4)

Yaratılış bölümünde şöyle bir ifade var ki burada en azından "kadın" sözcüğü geçiyor. 

“İşte, bu benim kemiklerimden alınmış kemik, etimden alınmış ettir. Ona kadın (İbranice:işşa) denilecek, Çünkü o adamdan (İbranice:iş) alındı.” der (Yaratılış 2/21-23). (4)

Asife Ünal (4), Yahudi Geleneğinde Kadının Yaratılışı ve Lilit Efsanesi başlıklı yazısında Rab tarafından yaratılan kadının Ādem'in kaburga kemiğinden yaratılma nedenine ilişkin Genesis Rabbah'ta şu ifadelerin geçtiğini belirtiyor.

"Kadının erkeğin başka bir bölgesinden değil de kaburga kemiğinden yaratılışı üzerinde Midraş koleksiyonundan Genesis Rabbah’ta şöyle bir yorum yapılmaktadır: Kadın Âdem’in mağrur olmasın diye başından, her şeye bakmaya istekli olmasın diye gözünden, her şeyi, duymaya meraklı olmasın diye kulağından, çok konuşmasın diye ağzından, kıskanç olmasın diye kalbinden, aşırmaya hevesli olmasın diye elinden, çalıştırma heveslisi olmasın diye de ayağından yaratılmamıştır. Âdem’in kaburgasından gizli, mütevazı bir yerinden yaratılması kadının mütevazı, gösterişten hoşlanmayan ve gizli bir münzevi olması içindir. Ancak kadın Tanrı’nın tasarımını ve amacını bozmaktadır (Genesis Rabbah :54). Yine aynı kitapta erkeğin su geldiğinde nispeten yumuşak ve eriyen toraktan/yeryüzünden yapıldığı, kadının ise sert bir madde olan kemikten yaratılması sebebiyle daha inatçı ve sert olduğu ifade edilmektedir (Genesis Rabbah:52). (5)

Anlayacağınız kutsal kitaplarda kadın olabildiğince aşağılanıyor ve zaten erkeğin bir parçasından yaratıldığı belirtilerek daha yaratılış aşamasında ikinci sınıf bir canlı olarak niteleniyor.

 

 

İncil'de Havva adı var mı?

İncil'de Havva'nın adı şu biçimlerde geçiyor: 

"RAB Tanrı doğuda, Aden’de bir bahçe dikti. Yarattığı Adem’i oraya koydu.

RAB Tanrı Aden bahçesine bakması, onu işlemesi için Adem’i oraya koydu.

Sonra, Adem’in yalnız kalması iyi değil' dedi, 'Ona uygun bir yardımcı yaratacağım.'

RAB Tanrı Adem’e derin bir uyku verdi. Adem uyurken, RAB Tanrı onun kaburga kemiklerinden birini alıp yerini etle kapadı. 

Adem’den aldığı kaburga kemiğinden bir kadın yaratarak onu Adem’e getirdi. 

Adem, 'İşte, bu benim kemiklerimden alınmış kemik, Etimden alınmış ettir” dedi, “Ona ‘Kadın’ denilecek, Çünkü o adamdan alındı.'

Adem karısına Havva adını verdi. Çünkü o bütün insanların annesiydi. 

Adem karısı Havva ile yattı. Havva hamile kaldı ve Kayin’i doğurdu. 'RAB’bin yardımıyla bir oğul dünyaya getirdim' dedi." (6)

Kuran'da Havva adı geçiyor mu?

Bu soruya alıntılarla yanıt vereyim. 

"İslâm öncesi dönemde Hıristiyan şair Adî b. Zeyd’in bir şiirinde de rastlanan Havvâ adı (Horovitz, s. 108) Kur’ân-ı Kerîm’de geçmemekte, Hz. Âdem’le ilgili âyetlerde ondan Âdem’in zevcesi olarak bahsedilmektedir (el-Bakara 2/35; el-A‘râf 7/19; Tâhâ 20/117). Bazı hadislerle konuya dair İslâmî literatürün tamamında ise Hz. Âdem’in hanımının ismi olarak zikredilmektedir. Ayrıca Havvâ kelimesi için “siyah” anlamındaki ahvânın müennesi, bir yer adı ve hatta Alkame b. Şihâb’ın atının adı şeklinde açıklamalar yapılmaktadır (Lisânü’l-ʿArab, XIV, 207-208; Horovitz, s. 109)."

"Kur’ân-ı Kerîm’de Havvâ’nın yaratılışından bahsedilmemekte, kocası Âdem ile birlikte cennete yerleştirilmeleri ve sonra oradan çıkarılışları anlatılmaktadır (el-Bakara 2/35-38; el-A‘râf 7/19-25; Tâhâ 20/117-123)." (7)

Kuran'da Havva adının yer almadığı belirtiliyor İslam Ansiklopedisi'nde, ancak havvanen diye bir sözcük yer alıyor ki bunun da söz ettiğimiz Havva ile bir ilgisi yok ama yine de verelim.

Nisa Suresi 107. Ayet

”Bismillahirrahmanirrahim”

بِسْــــــــــــــــــــــمِاﷲِارَّحْمَنِارَّحِيم

وَلاَ تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنفُسَهُمْ إِنَّ اللّهَ لاَ يُحِبُّ مَن كَانَ خَوَّانًا أَثِيمًا ﴿١٠٧﴾

Ve lâ tucâdil anillezîne yahtânûne enfusehum innallâhe lâ yuhıbbu men kâne havvânen esîmâ (esîmen).

Nefislerine hâinlik edenlerden yana çıkıp uğraşma; şüphe yok ki Allah, hâinlikte ileri giden suçluları sevmez.

Hacc Suresi 38. Ayet

إِنَّ اللَّهَ يُدَافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ ﴿٣٨﴾

İnnallâhe yudâfiu anillezîne âmenû, innallâhe lâ yuhıbbu kulle havvânin kefûr(kefûrin).

Şüphe yok ki Allah, inananlardan müşriklerin şerrini defedecek; şüphe yok ki Allah, hainlikte ileri giden nankörlerin hiçbirini sevmez. (8)

Bu dinlerin çok tanrılı dönemlerinde kadın tanrı var mıydı?

Kendisi de Yahudi olan Freud Yahudilerin çok tanrıdan tek tanrıya doğru giden bir tarihsel süreç geçirdiğinden söz eder. (9) Şimdi de Yahudilerin önceki tanrıları arasında kadın var mıydı, buna bakalım.

"Aşera kelimesi hakkında önceden bilinenler neredeyse sadece Tanah’a dayanmaktaydı ve Tanah’taki ifadelere göre ahşap bir direk olarak anlaşılmaktaydı. Fakat 1929’dan beri Suriye’nin Ugarit bölgesinde bulunan çiviyazısı tabletler sayesinde Aşera hakkında günümüzde çok sayıda belge ve bilgiye sahibiz. Bu metinlerine göre İbranicesi Aşera olan Atirat bir Kenan tanrıçasıdır ve El’in eşi ve aynı zamanda 'Denizlerin Kraliçesi'dir." (10)

Tanrıça Aşera, muhtemelen Kenan tanrılar panteonundaki en yaşlı tanrıçadır. Yaklaşık olarak MÖ 1750’de Sümer tabletleri ondan El olarak da adlandırılan, Kenan tanrılar panteonunun baba tanrısı olan Anu’nun eşi olarak söz eder. Onun rolü, aşağı yukarı Sümer tanrısı An’ın kine yakın olarak konumlandırılmıştır. Aşera için kullanılan Denizler Kraliçesi sıfatı onunla Sümer tanrıçası Nammu, ve Mısır tanrıçası İsis arasında bir bağ kurulmasına yola açmıştır." (11)

Kenan kozmogoni mitine göre El iki kadını, Aşera ve Anat’ı sabah ve akşam yıldızlarına hamile bırakır. Kendisi de El tarafından doğurulmuş olan Aşera’ya ise “Tanrıların Anası” adı verilir. Aşera yetmiş Tanrı doğurur ve Baal dışındaki bütün Tanrılar Aşera’nın soyundandır." (12)

Hıristiyanlar daha önce neye inanıyordu?

Bugünkü Hristiyanların etnik kökenleri o kadar çok ki. Luwiler'den bile başlatsanız onlarca etnik topluluktan söz etmiş olursunuz. Bunların her birinin de kendi panteonları vardı. Pan Yunanca bütün, theos ise tanrı demektir. Sözcük Tanrıların tümü, bütün tanrılar anlamına gelir. Yani cinsel bir ayrım yapmadan tüm tanrılar olarak anlayın. Bugün Batı toplumları olarak adlandırdığımız dünya iki bin yıl önce yalnızca Avrupa'dan oluşuyordu. Buna Anadolu'yu da dahil etmek gerekiyor tabii. Roma İmparatorluğu'nun uzandığı tüm toprakları diyeyim de derdimi daha iyi anlatmış olayım.

Önce Yunan sonra Roma Panteonunda herkesin bildiği gibi kadın tanrılar da vardı. Aslında Romalılar Yunan Panteonunu neredeyse tamamen benimsemiş durumdaydı. Yani Hıristiyanlık öncesinde bu toplumlar kadın tanrılara da inanıyordu.

Avrupa'nın kuzeyindeki halklar ise Yunan-Roma mitolojisinden farklı bir mitolojiye sahipti. "MÖ 1000 yıllarında Avrupa'nın büyük bir kısmına Hint-Avrupa dilleri ve kültürü yayılmıştı. MÖ ilk bin yılın ortalarında Cermen kabilelerinden Güney İskandinavya ve Kuzey Almanya bölgesinde yaşamışlardı. Bu halkların yayılmaları ve ilerlemeleri M. Ö 2. yüzyılla kadar devam etti. Bu nedenle İskandinav ve Kıtasal Cermen mitolojileri aynı temeller üzerindedir ve birçok ortak noktası vardır." (13)

İskandinav mitolojisinde tanrıçalar tabii ki vardı. Kadının adı vardı yani. "Freja veya Freya, İskandinav mitolojisinde deniz tanrısı Njord'un kızı ve Freyr'in kız kardeşidir. Önemli bir bereket tanrıçası ve Germen tanrılarının ayrıldığı iki koldan biri olan Vanir'in bir üyesidir... Eski Nors dilinde Freyja hanımefendi, kadın yönetici veya efendi anlamına gelir. Bereket getirmesi için çağrıldığına dair delil bulunmasa da aşk, cinsellik, savaş, güzellik ve çekicilik tanrıçasıdır." (14)

Arapların çok tanrılı dönemi

Arapların İslam'dan önceki tanırları arasında kadın tanrılar var mıydı? Bu sorunun yanıtı evet, hem de birden çok tanrıçaları vardı. 

"M. Ö. 5. yüzyılda Yunan tarihçi Herodot Arap tanrılarını Orotalt ve Alilat 'tanrıça' (Yunanca: Ἀλιλάτ) adlarıyla anmıştır. Bunlar Güney Arabistan tanrıları olup, tanınan ve Kuran'da da adı geçen üç tanesi, zaman zaman Tanrının (Al İlah) kızları olarak da anılmış olan el-Lât, el-Uzzâ ve el-Menât'tır."

"Shams, Şumes veya Shamsum Aşk tanrıçası olup güneş ile ilişkilendirilmekteydi." (15)

"Anat veya Anath, Mısır'dan Mezopotamya'ya kadar uzanan bölgede tapınılan bir tanrıçadır. Kökeni Mezopotamya uygarlıklarına kadar dayanırdı. Mısır’da Bakire Anat olarak bilinir. Baal’ın kızı veya kardeşi ve Aley’in de kardeşiydi. Savaşçı bir tanrıça olup, her yıl Tanrı Mot’u kurban ederdi. Vazifesi kurbanlar sayesinde tanrıların yaşamasını temin etmekti. Aynı zamanda yağmur tanrısının kızı ve pınar tanrısının kardeşi olduğu için bitkilere yardım ederdi. Yakın ve uzak diyarlardaki ölülere su temin ederdi. Kadeş denilen tanrıça yine Anat’ın şeklindedir ve Mısır yazılarındaki sembolü aslandır. Mısırlılar onu Mezopotamya'daki tanrıça Baal'le özdeşleştirdiler. (Baal mısırlılara göre  şeytanla  arkadaş olan bir tanrıçaydı. Bunu da Baal'in bir simgesi olan lāle ile özdeştiriyorlar." (16)

Türklerde tanrıça var mıydı?

Tabii ki vardı. Umay adını sanırım herkes duymuştur. Umay eski Türklerin ana kadın tanrısıdır.

"... Kök-Türk devri Türkleri'nin monoteist olmayıp, epey sayıda tanrılara inandıkları anlaşılmaktadır... Türklerde de gök tanrısına verilen 'Tengri ,Kan', veya 'Kan-teñgri' gibi han unvanları, Çin'dekine mümâsil (bir şeyin benzeri olan, M.G.) bir mefhûmu (kavramı, M.G.) hatıra getirir. 'Kan teñgride' tabiri ile gök tanrısına izafe edilen ve Türk Kağanının hatununa teşbih (benzetme, M.G.) edilen ana tanrıça Umay,  kadîm Çin'de olduğu gibi, Türklerde de ocak tanrıçası veçhesinde gelişecekti". (17)

Tek tanrıya geçilirken kadın yok edilmiş

Çok tanrılı inançlardan tek tanrılı inançlara geçilince nedense o tanrı hep erkek olmuş. Gerçi tanrının erkek mi kadın mı olduğuna dair de bir şey söylenmiyor. İbrahimî dinlerde tüm peygamberler de erkek, dikkat edilirse. Peygamberlerinin hep erkek olmasının nedenleri olmalı. Kadın niye bu kadar aşağılanmaya başladı ve yok sayıldı acaba? Doğurganlık rolü bile elinden alınmaya çalışılmış baksanıza. Erkek yani Âdem olmasa, onun kaburga kemiği olmasa kadın olmayacakmış. Tanrı nedense kadını erkekten alınma bir kemiği et kaplayarak yaratmış. Bu kadar tasarruf etmesinin ne gereği vardı diye sorgulanması gerekiyor bence. 

Fotoğraf: Yunan tanrı ve tanrıçaları

Dipnotlar:

1- https://catlakzemin.com/01-aralik-1978/

2- https://islamansiklopedisi.org.tr/havva

3- https://www.kutsalkitap.org/havva-kimdir/?utm_source=google-search-ads&utm_medium=cpc&utm_campaign=Google+Grant &gclid=Cj0KCQiArt6PBhCoARIsAMF5waixRGQzchEWgs-sjgKR6OxlIlXr_aXQWA6tzKBQjq5LdbxPeNVOzTwaAqNNEALw_wcB

4- https://incil.info/kitap/Tekvin/2

5-Ünal, A. (2017). Yahudi Geleneğinde Kadının Yaratılışı ve Lilit Efsanesi, Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 17 (2), 103-115.

https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/395651#:~:text=Tevrat'a%20g%C3%B6re%20Allah%2C%20alt%C4%B1nc%C4%B1,Yarat%C4%B1l%C4%B1%C5%9F%2C%201%2F26).

6- https://incil.info/arama/Aden

7- https://islamansiklopedisi.org.tr/havva

8- https://blog.ismininanlamine.com/havva-ismi-kuranda-geciyor-mu-1065/

9-Sigmund Freud, “Moses and Monotheism”, The Origin of Religion, London: Penguin Books, 1990.

10-William J. Fulco, “Athirat”, The Encyclopedia of Religion, c. 1, New York: Macmillian Publishing Company, 1987, s. 491. Bir Yahudi Tanrıçası olarak Aşera, Cengiz Batuk, Mevlüde Köroğlu, Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2016, sayı: 41, ss. 19-36.

11-Anne Baring & Jules Casford, The Myth of the Goddess, Evolution of an Images, London: Arkana-Penguin Books, 1993, s.454. Bir Yahudi Tanrıçası olarak Aşera, Cengiz Batuk, Mevlüde Köroğlu, Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2016, sayı: 41, ss. 19-36.

12-Bir Yahudi Tanrıçası olarak Aşera, Cengiz Batuk, Mevlüde Köroğlu, Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2016, sayı: 41, ss. 19-36.

13- https://tr.wikipedia.org/wiki/%C4%B0skandinav_mitolojisi

14- https://tr.wikipedia.org/wiki/Freyja

15- https://tr.wikipedia.org/wiki/Arap_mitolojisi#:~:text=Y%C3%BCzy%C4%B1lda%20Yunan%20tarih%C3%A7i%20Herodot%20Arap,Uzz %C3%A2%20ve%20el%2DMen%C3%A2td%C4%B1r.

16- https://tr.wikipedia.org/wiki/Anat

17- https://turuz.com/storage/Turkologi-1-2019/5713-islamiyetden-Onceki-Turk-Kultur-Tarixi-Ve-islama-Girish-Emel-Esin-1978-372s.pdf

Etiketler:  Metin Gülbay