Etimoloji dil öğrenmeye yardımcı olur mu?

Etimoloji dil öğrenmeye yardımcı olur mu?

15 Eylül 2021 Çarşamba  |   Serbest Kürsü

Halil Ocaklı (halilocakli@yahoo.com)

Etimoloji, kelimelerin kökenlerinin inceleyen bilim dalıdır ve evet, dil öğrenmeye kesinlikle yardımcı olur. Öğrenmeyi kolaylaştırdığını kendim yaşadım ve bu deneyimimi burada paylaşıyorum.. 

Büyük olasılıkla hepimiz en az bir kez "bu sözcük acaba nereden geliyor" diye düşünmüşüzdür. Küçüklüğümüzde sözleri sorgulamadan öğreniriz ama zaman gelir kimi sorular beynimizi gıdıklar. Bazı sözlerin nasıl doğduğunu bağlam içinden çıkarımlamak zor olmaz. Örneğin tut-kal, kap-kaç, ört-bas, çek-yat ya da uyur-gezer gibi birleşik sözcüklerin tümü apaçık ortadadır.  

Etimoloji, bir kelime ile ifade ettiği düşünce arasındaki ilişkinin kökenine inerek, bilgileri çok katmanlı bir sistematik içinde öğrenme olanağı sağlar. Okunuşu bize Fransızcadan geçmiş olsa da etimoloji sözcünün kökeni Yunancadır. Etymos: Asıl, doğru, gerçek demektir, Logía ise söz demektir. Buna göre etimoloji, sözün aslını bulmak anlamına gelir. 

Bünde Nord Ortaokulu'nda öğretmenimiz Frank Potthoff İngilizce dersinde şöyle demişti: "Etimoloji, sözlerin köken ve türetiliş öyküsünü inceleyen dilbilim disiplinidir. İlk bakışta yaşama dair pratik bir yararı yokmuş gibi görünebilir ancak özellikle yabancı dil öğrenen herkes etimolojiden yararlanabilir. Yeni sözcükleri kökenleriyle birlikte öğrenirseniz asla unutmazsınız."  

Bize İngilizcedeki Saturday sözünün Satürn gezegeni ile ilgili olduğunu anlattı: Saturday, "Saturn Day" demekmiş. İngilizcede Sunday "Sun" yani güneşle, Monday ise "Moon" yani ay ile ilişkiliydi. Almanca da öyleydi: Sonntag güneş günü, Montag ay günü. Almancada çarşamba anlamına gelen Mittwoch sözünün ise aslında "Mitte + Woche" yani hafta ortası dendiğini öğrendik.  

Bunu öğrenmek çok ama çok ilgimi çekmiş, çok mutlu olmuştum. Kendi kozmolojik hayal gücümü kullanarak diğer gün adlarını da ben çözmeye çalışıyordum. Thors+day > Thursday, Frigg+day > Friday vb. 

Etimoloji ile ilgileniyorsanız, İngilizcede kelimelerin önek veya son ek alınca nasıl değiştiğini şaşkınlıkla izlersiniz. Elementlerine ayırmak yoluyla sözcükleri gerçekten de daha iyi anlayabilir ve daha kolay hatırlayabilirsiniz. Öz güven yükselir, daha önce hiç bilmediğiniz sözlerle karşılaştığınızda kendinizi rahat hissedersiniz. 

Etimoloji sayesinde kanıksadığımız sözlerin de kökenini sorgular, eğlenceli bir detektiflik oyunu gibi onu deşifre etmek istersiniz. Öykülerini öğrendiğinizde de hoş bir doyum duygusu yaşarsınız. Almancada 1. tekil kişiyi anlatan "ich bin"deki "bin" ile Türkçedeki "ben" bir zamanlar aynı kökü paylaşıyor olabilir mi diye düşünürsünüz. 

Türkçe gün adlarının kökenini öğrendiğimde de çok şaşırdım. Farsçada Şanbe gün, çaharşanbe ise haftanın "dördüncü+günü" anlamına geliyor ama Türkçeye çarşamba olarak alıntılanmış. Perşembe ise Farsçada "panç+şanbe" yani haftanın "beşinci+günü" demekmiş. Cuma "cem" yani toplanma günü, pazar ise alışveriş günü.  

İranlılar haftanın günlerini pazar itibaren saydıklarından çarşamba dördüncü, perşembe beşinci gün oluyordu. Peki iyi de, bizimkiler neden gün adlarını kendi dili olan Türkçede türetmemiş de İran'dan ödünçlemiş ki? Daha önce Türkçede günlerin adı yok muydu acaba? Gel de şimdi merak etme! 

Gurbetçi çocuğu kimliğiyle atalarımın dili olan Türkçeyi daha iyi öğrenmek istiyordum ancak 1970'lerde olanaklar çok kısıtlıydı. Elimde İngilizce ve Almanca kökenbilim sözlükleri vardı ama Türkçe kaynak sorunu korkunç büyüktü. Tek kaynağım Bünde Westfalen şehir kütüphanesiydi, orada da Türkçe sözlerin kökeni hakkında bir tek yayın yoktu.  

Sözcüklerle oynuyor, kendimce akıl yürütmeye çalışıyordum ama sonuçlardan emin olamıyordum. Derken, 1982 yılında Koblenz'de Türkolog W. Singer ile tanıştım ve altın madeni bulmuş gibi oldum. Ondan dillerin tarihi ile sözcük kökenlerini incelemede uygulanan bilimsel yöntemler hakkında değerli bilgiler edindim.  

Çocukken "tornistan" kelimesini duyduğumda aklıma Pakistan, Afganistan gibi bir ülke adı geliyordu ama bir anlam da veremiyordum. Sonundaki -istan ekinden dolayı kulağa Farsçaymış gibi gelse de tornistanın aslında İngilizce bir gemicilik terimi olduğunu öğrendiğimde çok şaşırmıştım. 

Kökensel açılımı şöyle:  

İngilizcede Turn: Dönmek 

İngilizcede Astern: Geminin kıç tarafı 

İngilizcede Turn Astern: Geminin kıç yönünde geri geri ilerlemesi 

Türkçede tam olarak ne anlama geldiğini ilk duyduğumuzda sözcüğün kendisinden tanıyamayız. Buna göre tornistanın başka bir dilden kök almış ve bağlam içinde öğrenme yoluyla ödünçlenip, dilde yerleşmiş olabileceğinden kuşkulanırsınız.  

Bu kuşkunun yanıtı vermek için, akla gelebilecek dilleri kök verme olasılıkları bakımından karşılaştırırsınız. Sonuçta doyurucu olduğunu düşündüğünüz bir yanıt elde etmenin mutluluğunu yaşarsınız. 
 

Etiketler:  Türkçe