Türkiye’nin vergi kaynakları

Türkiye’nin vergi kaynakları

28 Ağustos 2020 Cuma  |   Köşe Yazıları

Samih Güven

Ülke bütçelerinin yapısı ve unsurları ekonomilerin yapısal özellikleri ve hükümet politikalarının anlaşılması açısından oldukça önemli. Gelirlerin nerelere harcandığı, hangi alanların önceliklendirildiği, hangi kesimlerden daha çok vergi alındığı gibi hususlar önemli ipuçları veriyor. 

Türkiye bütçesinin süregelen özelliklerinden biri, mal ve hizmetlerden alınan dolaylı vergilerin gelirden alınan doğrudan vergilere göre oldukça yüksek olması. Oysa zenginlerden de fakirlerden de aynı oranda alınan vergilerin yarattığı adaletsizlik bilinen bir konu. 

Bu kapsamdaki tartışmalar açısından önemli olması nedeniyle Türkiye’nin bütçe gelirlerinin çoğunlukla hangi kalemlerden elde edildiğini açıklamaya çalışacağım. Bunun için de 2019 yılı bütçe gerçekleşmelerini kullanacağım. Buna göre: 

1-Türkiye’nin 2019 yılında merkezi yönetim bütçe gelirleri 875 milyar TL olarak gerçekleşmiş. Genel bütçe gelirleri ise 848 milyar TL. Aradaki farkı özel bütçeli kuruluşlar ile düzenleyici kuruluşların gelirleri oluşturuyor. 

2-2019 yılında merkezi yönetim bütçe giderleri 999 milyar, bütçe açığı da 123 milyar TL olarak gerçekleşmiş. 

3-Faiz dışı bütçe giderlerinin yüzde 28’ini personel giderleri, yüzde 44’ünü ise cari transferler oluşturuyor. 

4-Cari transferler Hazine yardımları, tarımsal destekler, sosyal yardımlar, kar amacı gütmeyen kuruluşlara yapılan yardımlar gibi kalemlerden oluşuyor. Hazine yardımlarının alt kalemlerinde ise sosyal güvenlik kurumları, mahalli idareler ve yüksek öğretim kurumları gibi unsurlar var. 

5-Bu yazının asıl konusu olan vergi gelirlerinin hangi kalemlerden sağlandığına gelince, 2019 yılındaki toplam 848 milyar TL genel bütçe gelirinin 673 milyarının vergi geliri olduğu, bunun da 416 milyarının dolaylı vergilerden elde edildiği anlaşılıyor. 

6-Genel bütçe vergi gelirlerinin yüzde 36’sını gelir ve kazançlar üzerinden alınan vergiler oluşturuyor. Bu vergilerin yüzde 67’sini çalışanlar, yüzde 33’ünü ise şirketler ödüyor. 

7-Toplam vergi gelirleri içinde özel tüketim vergileri yüzde 22, dahilde alınan KDV yüzde 8, ithalde alınan KDV ise yüzde 19 pay oluşturuyor. Diğer vergi gelirlerini, damga vergisi, harçlar, gümrük vergisi, BSMV gibi kalemler oluşturuyor. 

8-2019 yılı özel tüketim vergileri kapsamında 147 milyar TL tutarında tahsilat yapıldığı, bunun 61 milyarının petrol ve doğal gaz ürünlerinden, 50 milyarının tütün mamullerinden, 15 milyarının alkollü içkilerden, 14 milyarının ise motorlu araçlardan alındığı anlaşılıyor. 

9-OECD ülkeleri ile kıyaslamalı olarak bakıldığında Türkiye’nin mal ve hizmetler üzerinden en çok vergi alan ülkeler sıralamasında Şili’den sonra geldiği görülüyor. Bu tür vergilerin vergi gelirleri içindeki payı OECD ortalamasında yüzde 32 seviyesinde iken Türkiye’de uzun yıllardır yüzde 40’ın üzerinde seyrediyor. 

10-Bu tarz vergi yapısı vergi idaresi açısından kolaylık yaratsa da adaletsiz olan söz konusu vergi yapısının gelir ve kazançlar üzerinden daha çok vergi almaya dönük değiştirilmesi gerekiyor.

Yazının orijinalini ve diğer yazıları okumak için tıklayın