Tri-Dosha kuramına giriş

Tri-Dosha kuramına giriş

23 Ağustos 2020 Pazar  |   Serbest Kürsü

Halil Ocaklı (halilocakli@yahoo.com)

Ayurveda literatüründe, bireyi benzersiz kılan organizmik özelliklerin tümünü kapsayan incelikli biyoenerji bileşimlerine Dosha denir. Her biri farklı kombinasyon kurulumuna sahip üç Dosha vardır: Vata, Pitta ve Kapha... Kapha sözünün ilk hecesindeki "a" sesi genellikle iki "a" sesi verecek uzunlukta, "Kaafa" olarak seslendirilir.  

Ayurvedik fizyolojinin temelini oluşturan Tri-Dosha kuramı, öncelikle üç spesifik biyoenerji bileşiminin işlev ve ilkelerini tanımlar. Tri-Dosha kavramı ontolojik olarak, her canlı bedenin fizyokimyasal ve fizyopsikolojik işleyişinde ortaya çıkan yapısal farklılıkları açıklar. 

Doshalar ile elementler arasındaki ilişkinin insan sağlığı üzerindeki yapıcı, koruyucu ve yıkıcı nüfuzu değerlendirmeyle ilgili metodoloji de aynı kapsamda ele alınır. Ayurveda bilgilerinden bütüncül olarak yararlanmak için bu teoriyi anlamak önemlidir. 

Bedende oluşan tüm süreçler, Dosha ve element ilişkisine göre özgün sonuçlar doğurur. Tıpkı parmak izi, göz retinası ve vücut kokularının farklı olması gibi, duygusal, davranışsal ve düşünsel özellikler de bireye özgü olarak gelişir. Bu tür özellikler tek yumurta ikizlerinde bile özgündür. 

Özgünlüğün nedeni, biyoenerjetik bileşimin sonsuz sayıda gerçekleşme olasılığına sahip olmasıdır. Buna göre; yeryüzünde yaşamış, yaşayan ve yaşayacak olan her bireyin kendine özgü benzersiz bir Dosha kompozisyon oranı vardır denebilir.  

Ayurveda felsefesinde evrenin yapı taşının beş temel element olduğu, Doshaların da bu cansız elementlerin bileşimlerinden oluştuğu anlatılır. Buna ek olarak, element birleşmeleri aracılığıyla biyolojik çeşitliliğin ve yaşam süreçlerinin işlerlik kazandığı belirtilir. Beş temel element şunlardır: Toprak, Hava, Ateş, Su ve Boşluk (Eter)

Tri-Dosha (Vata, Pitta, Kapha), kendisini oluşturan beş temel elementin bağlayıcı özelliklerinden kök alarak, bir takım nitelikler kazanır ve bir fenotipik tipoloji oluşturur. Elementlerin Doshalar üzerindeki etkileri, vücudun biçimsel, dönüşümsel ve yapısal işleyişinde belirleyici rol oynar. 

Bazı insanlarda bir Dosha baskın olurken, diğerlerinde diğer bir ya da iki Dosha daha baskın olabilir. Bu durum baskın olmayan Dosha'ya artık yer kalmadığı anlamına gelmez. Her üç Dosha ve üç Dosha'nın her birinin beşer adet alt türü, göreceli olarak tüm insanlarda bulunur.  

Tipik olarak, 3 Dosha'dan biri doğumla birlikte beden-zihin halimize hakim durumdadır ancak bu durumla ilgili bir de sorun vardır: Baskın Dosha sürekli dalgalanma ve dengeden çıkma eğilimindedir. Doğa ile tümleşik olmayan bir yaşam biçimine bağlı olarak, Doshalarda hızlanma, alevlenme ya da ağırlaşma görülebilir. 

1. Vata Dosha: Devinim ilkesidir. Fizyolojik olarak tüm dolaşım, yer değiştirme, hareket ve iletişim süreçlerini yönetir. Nerede mobilite varsa orada Vata vardır.  

Vata dengeli olduğunda kişi canlı ve yaratıcıdır.  

Vata hızlandığında katabolik hareketlenme artar, enerji düşer, dokularda zayıflama, zihinsel - sinirsel ve sindirim bozuklukları görülür, cilt kuruluğu, uykusuzluk, kaygı, kabızlık, odaklanma güçlüğü deneyimlenir. Vata, Doshalar içindeki en güçlü enerjidir, aklın yanı sıra temel bedensel fonksiyonları da kontrol eder.  

2. Pitta Dosha: Metabolizma ilkesidir. Besinlerden ısı ve enerji sağlamakla ilgili dönüşüm süreçlerini yönetir. Nerede dönüşüm varsa orada Pitta vardır. 

Pitta dengeli olduğunda kişi arkadaş canlısı, keskin zekalı, disiplinli, iyi bir lider ve iyi bir konuşmacıdır.  

Pitta alevlendiğinde, beden fazla ısınır, kanda toksik asidite artarak iltihaplanmaya neden olabilir, ülser, mide ekşimesi, sindirim ve enfeksiyon sorunları görülebilir, kişi öfkeli, zorlayıcı olur ve huzursuz davranışlar gösterebilir. Pitta, vücuttaki tüm organik asitler, enzimler hormonlar ve safra aracılığıyla işleyen metabolik enerjidir.  

3. Kapha Dosha: Yapı veya uyum ilkesidir. Gıdaları nemlendirme, eklemleri yağlama ve enerji depolama gibi oluşum süreçlerini yönetir. Nerede istikrar varsa orada Kapha vardır. 

Kapha dengeli olduğunda kişi kararlı, güçlü, yapıcı, birleştirici ve destekleyici olur, hayata denge katar, bağışıklık sistemi iyi çalışır.  

Kapha ağırlaştığında kilo artışıyla birlikte ödem ve mukus artışı görülür, kişi sürekli halsizlikten yakınır, tekdüze, açgözlü ve inatçı olur, anabolik süreçler yavaşlar, organlarda ve dokularda durgunluk belirir, solunum yolu bozukluğu ve sinüs tıkanıklığı yaşayabilir.

Element Bileşimleri ve İşlevleri (Görsel: Halil Ocaklı)


 İnsanların çoğu benzer durumlarda farklı tepkiler verse de, fenotipik Dosha grubuna göre benzerlikler saptanabilir. Örneğin Pitta dominant kişiler, Vata ve Kapha kişilere göre sıcakları daha zor tolere eder. Vata dominant kişiler ise Pitta ve Kapha kişilere göre cereyanda kalmayı daha zor tolere eder. 

İyileştirici sistemleri güçlendirmek ve sağlıklı bir yaşam sürebilmek için, Doshaları dengede tutmayı öğrenebiliriz. Buradaki altın anahtar, ilk önce Vata'mızı kendi ekseninde dengelemeyi başarmaktır.  

Beş element ile üç Dosha arasındaki uyum kişiyi sağlıklı kılar, uyuşmazlık ise sağlık risklerinin doğmasına yol açar. Ayurveda, kişinin bünye tipine bağlı olarak risk doğmasını  engelleyici ya da oluşmuş bozuklukları düzeltici bütünsel çareler sunar. 

Tri-Dosha, evrensel insan tipolojisi anlayışına göre bireyin özgün şifresidir. Bu şifreyi çözdükçe, doğanın aslında eczane olduğunu, gıdaların, uykunun ve yaşam biçiminin ise birer ilaç olduğunu daha iyi anlarız.  
 

Etiketler:  Halil Ocaklı