Rusların reformcu son çarı

Rusların reformcu son çarı

29 Mayıs 2020 Cuma  |   Köşe Yazıları

Tarihçi değilim ama Rusya tarihini anlamaya çalışan biri olarak ilginç gördüğüm bir şey var ki o da “reform” kelimesinin Rusya tarihinin hemen her dönemine damga vurmuş olması.

Korkunç İvan’dan Büyük Petro’ya, II. Katerina’dan diğer çarlara ve hatta komünist döneme, doksanlı yıllara ve özellikle ekonomik anlamdaki yapısal reformların sürekli tartışıldığı bugünün Rusya’sına bakıldığında reform kelimesi hemen her zaman Rusların gündeminde bir kavram olagelmiş ilginç şekilde. 

Rusların Büyük Petro’dan sonraki en önemli reformlarını yapan çarının II. Aleksandr (1855-1881) olduğu söylenebilir. Gerçek son çar II. Nikolay ise yetkilerini devretmede isteksiz olması, parlamento isteklerine uzun süre kapalı kalması, savaş ortamı gibi nedenlerle önemli reformlar yapamamış. 

II. Aleksandr Rusya tarihi açısından çok önemli reformlara imza atıyor ve yaptığı büyük reformlar daha sonraki gelişmelere de altyapı hazırlamış oluyor.  

Bu reformların en önemlisi elbette 1861 yılında serfliğin kaldırılması. Serfliğin kaldırılması konusu 19. yüzyılın başlarından itibaren sürekli gündem maddesi olmasına rağmen ancak II. Aleksandr’ın kararlı tutumu sayesinde mümkün olabilmiş. Bu reform yaklaşık 52 milyon insanı etkilemiş ve bazı tarihçilere göre dünya tarihinin en önemli özgürleştirme hareketlerinden biri olmuş. 

Bu yola gidişin en önemli nedenleri olarak, zamanın ruhunun bunu gerektirmesi, serflerin gerçekten çok güç koşullarda ve soyluların sömürü düzeni altında yaşamaları ve dolayısıyla köylülerin ayaklanmasından duyulan korkular, gelişen Rus edebiyatının ve entelektüellerin konu üzerinde özellikle durması gibi nedenler ileri sürülebilir. Karşı çıkan bir çok soyluya rağmen böyle bir karar vermek kolay olmamıştır. Yazar ve düşünür Herzen II. Aleksandr’a bu konuda şöyle demiştir: Sen fetih yaptın, Galilei!  

II. Aleksandr’ın gerçekleştirdiği başka bir önemli reform ise yerel yönetim reformu ve Zemstvo sisteminin kurulması olmuştur. 1864 yılında getirilen yeni sistem yerel yönetimlerde modernleşme ve demokratikleşmeyi temsil etmektedir. Bu sistem il ve ilçe düzeylerinde yerelin kendini yönetmesine yönelik bir meclis ve kurumlar sistemini içermektedir. Eğitim ve sağlık hizmetlerinde önemli katkıları olduğu söylenmektedir. Bazı tarihçiler Rusya'nın Zemstvo sistemi ile birçok ülkeden daha erken tarihte kamusal sağlık sistemine geçtiğini söylemiştir. 

II. Aleksandr’ın çok önemli başka bir reformu ise yargı reformudur. Yine 1864 yılının sonunda hayata geçirilen bu reform ile, özellikle eski, bürokratik, yozlaşmış ve sınıfa dayalı ve bazı gizli prosedürler üzerine kurulu olan sistem değiştirilerek daha eşitlikçi bir yargı sistemine geçilmiştir. Reform sayesinde mahkemeler bürokratik sistemin bir parçası olmak yerine bağımsız bir organ haline gelebilmiştir. 

Aleksandr’ın 1874 yılındaki askeri reformu, tahta çıkar çıkmaz babasının koymuş olduğu yurt dışı yasağı ve öğrenci yasaklarını kaldırması gibi konular da önem taşımaktadır. 

Tarihçiler söz konusu reformların Rusya'nın dönüşümünde önemli etkileri olduğunu söylemiştir. Bu reformlar kapitalizmin gelişmesine, kibar ve soylu sınıfın öneminin azalmasına, özellikle orta sınıfın yükselişine, işçi sınıfının büyümesine yol açmış ve sonraki gelişmelere de alt yapı hazırlamıştır. 

II. Aleksandr’ın, babası otokrat ve baskıcı I. Nikolay’ın tersine bu önemli reformları yapabilmesi, iyi eğitim almasına, devlet sistemini iyi öğrenmesine ve bazı görüşlere göre de öğretmenleri arasında yer alan şair Jukovski’nin ona insancıl duygular aşılamış olmasına bağlanmaktadır. 

KAYNAKLAR:

- RIASANOVSKY, N. ve STEINBERG, M., Rusya Tarihi

- EVTUHOV, C. ve STITES R., Rusya Tarihi

- FIGES, O., Nataşa’nın Dansı

- www.wikipedia.org

Yazının orijinalini ve diğer yazıları okumak için tıklayın