Menemen Türkçe değilmiş

Menemen Türkçe değilmiş

3 Ekim 2020 Cumartesi  |   Serbest Kürsü

Halil Ocaklı (halilocakli@yahoo.com)

Özgün Türkçe bir söz (doğadan yansıyanlar dışında) c, f, ğ, j, l, m, n, p, r, ş, v, z seslerinden biriyle başlamaz. Menemen sözünün Türkçe olmadığı, "M" sesi ile başlamasından belli.  

Menemen sözünün Kuzey İzmir yöresinde büyüyen dağ lalesi ya da Manisa lalesi diye bilinen, dekoratif Anemon çiçeğinden kök aldığını söyleyenler var. Anemon>Menemen benzerliğinden dolayı dönüşüm olası görünüyor.  

Beyaz, mor, kırmızı ya da pembe çeşitleri olan "anemon çiçeği" gerçekten de Manisa ve Menemen yöresinin çiçeğidir ancak bu savda bir sorun vardır: Her ne kadar kökeni Yunanca olsa da Anemon (Anémone) dilimize Fransızcadan geçmiş bir sözdür. Ege'nin kadim yerleşimlerinden birine ad verecek kadar eski bir geçmişe sahip değildir. 

Önce Anemon sözünün Yunanca kökenine değinelim: Anemos Yunancada rüzgar demektir. Bunu Anamur'un adından da biliyoruz. Anemourion "Rüzgarlı Yer" demektir (ki, bu gerçekten doğrudur, Anamur'un rüzgarı hiç bitmez).  

Anemóni ise Yunancada "Rüzgarın Kızı" ve/veya "Rüzgar Gülü" anlamına gelir. 

Sözcüklerde benzeşme (analoji) yoluyla ses düşmesi ya da eklenmesi karşılaşılan durumdur. Ancak bu sözde durduk yere söz başına "M" sesi aldığına inanmak, Anemon>Manemon>Menemen biçiminde evrildiğini düşünmek fazlasıyla zorlama olur. Zaten doğru da değil. 

Önce yerleşim adı olarak Menemen sözünün kökenini çözümlemek gerekiyor. Yemek adının nereden geldiği de o zaman kendiliğinden anlaşılacaktır.  

Menemen adlı yerleşim, Gediz Ovasında bulunuyor. Dolayısıyla bu terim bir şekilde Gediz nehri, ovası ve deltasıyla ilgili olabilir. Menemen sözü gerçekten de doğrudan Gediz Nehri ile bağlantılı bir durumu tanımlar: Gediz'in taşkınları. 

Yüzlerce yıldır sonbaharda yöre halkını bıktıran taşkınlar olduğu biliniyor. Bu yağışlardan olumsuz etkilenen havzada tarlalar su altında kalır, pamuk ve diğer ürünler toplanmaz. 

Menemen sözü, Gediz'in kontrolsüz taşkın sularının çılgınca akışından benzetme yoluyla kazanılmış bir tanımdır. Aşağıdaki tablo kuşkuya yer bırakmayacak biçimde açıklıyor. 

Yunanca Okunuş      Türkçe 

Meniódis                   Çılgınca 

Meniódi                     Öfkeli 

Meinómenos             Kontrolsüz akan su 

Meinómen                 Taşkın 

Buna göre dilimizde Menemen olarak yerleşen bu ad, Yunanca "taşkın alanı" ya da "taşkın ovası" anlamındaki "Mainómenoú Kámpos" (αινόμενού Κάμπος) sözünden geçmiştir. Zamanla kısalarak Menemen biçimini kazanmıştır. 

Üstat Sevan Nişanyan, etimoloji sözlüğünde yemek adı olarak menemeni açıklamakta zorlansa da, "tarihsel yer adları sözlüğünde" doğru bilgiler paylaşmış. Bakmak da yarar var. http://nisanyanmap.com/?y=menemen&t=&lv=1 

Nurhayat Talay, yemek adı olarak menemeni açıklayan bilgiler arasında, bizde menemen olarak bilinen yemeğin, Orta Doğu’da ilginç şekilde şakşuka adıyla tanındığını aktarıyor. Komşu kültürler arasında sıkça görülen yemek ödünçleme sürecinde, anlam genişlemesi ya da kayması görülen bir durumdur. Bizim menemene benzeyen şakşuka, meğerse Kuzey Afrika'da yaşamış Yahudilerce çok eskilerden bilinen bir yemekmiş. 

Sayın Talay'a göre, mübadelede Girit'ten gelen göçmenlerin bir bölümü Menemen bölgesine yerleştirilmiş. İzmir bölgesinde domates yetiştirilmesi de o tarihlere denk geliyormuş. Menemen halkı kaynatılmış domatese et ve patates ekleyerek "etli domates" diye bir yemek hazırlamış. Giritli muhacirler bu yemekten eti ve patatesi çıkarmış ama yumurta eklemişler. Böylece menemen yemeği gerçekten de Menemen kentinde doğmuş, buradan tüm Türkiye'ye yayılmış.

Nereden nereye...

Etiketler:  Halil Ocaklı