Corona modellemesi

Corona modellemesi

23 Mart 2020 Pazartesi  |   MG Özel

COVID-19'un yayılım hızıyla alakalı olarak bilgilendirmek istiyorum. Bildiğiniz üzere bu bir 'pandemi'. Yani küresel bir salgın. Yani bütün dünyaya yayılmış, yayılmakta olan ve yayılmaya devam edecek bir salgın. Dolayısıyla nasıl yayıldığını ve hızını anlamamız lazım. 

Herkesin anlayacağı dilde anlatmaya çalışacağım...

Her virüsün kendine has bir yayılma karakteri vardır. COVID-19 influenzadan, Ebola'dan, HIV'den çok daha hızlı yayılır. COVID-19'u bu denli tehlikeli yapan da budur. Sevindirici olan bu yukarıda saydıklarım kadar öldürücü olmamasıdır. Ancak yayılım hızı çok hızlı olması dolayısıyla ölümler daha fazla olmaktadır. Şimdiye kadar Çin, Güney Kore, İran veİtalya'da böyle oldu. Çünkü COVID-19 mevsimsel grip gibi kabul gördü. Gerekli erken tedbirler alınmadı. Tabii ki Çin'den gelen bilgilerin güvensiz olması bu gevşekliği arttırdı. 

Çin'deki ilk vaka sonrası ve açıklanan vaka sayıları arasında geçen süreyi modelleyip formüle ettiğimde 1*13*10 modellemesini yapmıştım. 

Şöyle açıklayayım: İlk vaka "1X" olsun.13 gün sonra vaka sayısı "10X' olmuş, sonraki 13 günde de '100X' olmuş ve böyle devam etmiş. Tabii ki modellemenin simülasyonu ile gerçek hayattaki sayılar arasında basamak farkları olsa da 2 ay boyunca bu modellemenin çalıştığını gördüm. Ancak sonradan aldıkları 'agresiv karantina' diye tabir ettiğimiz önlemler ve gelen yeni vaka sayılarının güvenli olmaması sebebiyle simülasyonu durdurdum. 

Bu sırada Güney Kore'deki meşhur kayıp '31. vaka' olayı yaşandı. Tarih 17 Şubat'tı. Güney Kore çok fazla test kiti üretip hemen sıfır hastayı bulup onun temas ettiği herkese ulaştı ve hemen testleri uyguladı. Toplamda 30 COVID19+ buldu ancak 31. vaka kaçtı. 30 vakanın hepsini karantinaya aldı ancak 31.hasta test olmadı. Sonuçta martta 8000 hasta vardı. Bu yayılım Çin'de kullandığım 1*13*10 modellememe uymadı. Yeni bir modelleme yaptım ve bu kez 1*3*2 modeline ulaştım. Yani her bir vaka 3 gün sonra 2 katına katlıyordu. 1*3*2 modellemesini simüle ettiğimde 10 Mart'ta 7984 vakaya ulaştım. Güney Kore resmi birimleri 8000 açıkladı. 

Buradan kolaylıkla anlatabileceğimiz gibi COVI-19 yayılımı 'exponential' eğriye uygun yani logaritmik artmaktadır. Burada altını kalın ve ısrarla çizmem gereken husus tüm modellemelerde resmi makamların bildirdiği vakaları kullanmış olmamdır. Yani bu vakaların hepsine COVID-19 testi uygulanmış ve pozitif bulunmuştur. 

Şimdi gelelim en büyük facianın yaşandığı İtalya'ya...

1*3*2 modeli burada da ilk etapta çalıştı ancak süre uzadıkça ve alınan tedbirlerin agresifleşmesi ve artık test kiti yetersizliği modellemenin güvenirliğini yok etti. Yani belli bir süre sonra alınan sert tedbirler, test edilebilen hasta sayısı ve sürenin uzaması modellemeyi durdurmama sebep oldu. Burada belirtmem gerekiyor ki bu modelleme İran'da da kısa bir süre çalıştı ancak veriler güvensiz olduğu için İran'ı ihmal edilen( negligible) olarak istatistiğimin dışına aldım. Gene de belirtmeliyim ki orada da vakalar önce logaritmik artış gösterdi. O sırada ABD'den hiç vaka haberi gelmiyordu. Bu durum çok dikkatimi çekti ve onları izlemeye aldım. Çünkü kıta Avrupa'sı ile hala ulaşımda hiçbir sınırlama getirmeyen ve genetik yapısı Avrupa'nın neredeyse tüm bölgelerine uygun olan bir ülkede bu mümkün değildi. O dönemde hatırlayınız, Trump "Ben inanılmaz önlemler aldım. America is a great nation" diye tweet atıyordu. Bu yüzden WHO (DSÖ) COVID-19'u ısrarla "Epidemi"den "Pandemi"ye çıkarmadı.  

ABD'deki durum önce bana "Acaba gerçekten bu COVID-19 virüsü ABD'nin Çin ve diğer ülkeleri dize getirmek için kendi ürettiği bir virüs mü acaba?" diye düşündürmedi değil. Ancak o sırada Demokrat Parti senatör adayı doktor bir arkadaşım bana test kitlerinin hassas olmadığını, dolayısıyla vakaları belirleyemediklerini bildirdi. Zaten Trump da tüm dünyayı COVID-19'un mevsimsel bir gripten farkı olmadığını havaların ısınmasıyla bu hastalığın biteceğini ısrarla inandırdı. Daha da kötüsü kendisi de buna inandı. Mart başında tüm ABD genelinde ancak 2 bin civarı test yapılmıştı.

Bakın burada sizlere bilimsel bilgi vereyim, COVID-19 testleri PCR yöntemi ile yapılır ve test kiti üretmek için 'primer'e ihtiyac vardır. İşte tam burada ABD'de sonuçların neden (-) acı gerçeği ortaya çıktı! WHO'nun (Dünya Sağlık Örgütü) ABD'nin COVID-19 için ürettiği test kitleri için önerdiği 'primer'lerin yanlış olduğu ve o zamana kadar yapılan testlerin bu yüzden hepsinin (-) olduğu ortaya çıktı. Yani WHO'nun 40 senelik rutin teknikleri yanlış çıktı. İşte bu yüzden COVID-19'u 'Pandemi' ilan etmekte çok geç kaldılar. 

Bu yanlışını fark edip test kitlerini düzelttiklerinde COVID19 vakaları güvenilir olmaya başladı. İşte o zaman gene benim 1*3*2 modelimi çalıştırdığımda vakaların İtalya'daki vakalarla uyumlu olduğunu gördüm. ABD'de de vakalar 'exponential' eğriye uygun olarak logaritmik yayılıyordu. ABD'deki bir kaç bilim adamı arkadaşımın ve senatör adayının dikkatini bu duruma dikkat çektim. 

COVID-19 ne Amerika'nın ne de başka bir ülkenin üst aklının ürettiği bir şey. Zaten öyle olsaydı bu kadar kolay parçalanan bir zarfın içine koymazlardı bu virüsü. Şimdi dünyada hangi ülkelerin COVID-19 testini ne yoğunlukla yaptıklarına bakalım. 

Çok ilginç ama bir Arap ülkesi Bahreyn testi en yoğun uygulayan ülke. İkinci sırada da Güney Kore var. Bütün bu bilgiler ışığında ilerideki günlerde ABD'de enfeksiyon/ölüm sayılarının İtalya ve İran ile uyumlu olacağını söylemek kehanet olmaz.

Yani 1*3*2 modellemesi çalışmaktadır.

Dr. Atilla Özmumcu